Өз сатымды табу
Тау-кен саласыЖарияланды 2026 M11 18

Қазақстан: жер қойнауын пайдалану құқығы мен тау-кен активтерінің ауысуы — қытай компанияларына арналған комплаенс нұсқаулығы

ҚР «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодексі негізінде жер қойнауын пайдалану құқығы мен оған байланысты нысандарды беру талаптары түсіндіріледі. Беруге тыйым салу кезеңдері, құзыретті органның рұқсаты мен 16 заңды босату, стратегиялық учаскелерге мемлекеттің басым құқығы, қарау мерзімдері, қауіпсіздік тексерісі, 25%-дан аса бақылау ауысуын хабарлау және кепілді тіркеу қамтылған.

Машиналық аударма, қателер болуы мүмкін.

Қазақстан: жер қойнауын пайдалану құқығы мен тау-кен активтерінің ауысуы — қытай компанияларына арналған комплаенс нұсқаулығы

Иллюстрацияны ЖИ жасаған, бұл нақты фотосурет емес.

Ақпарат 2026 жылғы 19 қарашадағы жағдай бойынша (Asia/Almaty), нормативтік-құқықтық актілердің adilet жүйесіндегі қолданыстағы мәтіні негізге алынды

Қазақстан: жер қойнауын пайдалану құқығы мен тау-кен активтерінің ауысуы — қытай компанияларына арналған комплаенс нұсқаулығы

Бұл материал — Tumah жер қойнауын пайдалану комплаенсі топтамасының жалғасы. Оқырмандар негізгі қағидалармен танысу үшін бұған дейін жарияланған Қатты пайдалы қазбаларды өндіруге арналған лицензия бойынша комплаенс нұсқаулығы мен Жер қойнауын геологиялық зерттеу лицензиясын кешенді талдау мақалаларын қарай алады. Бұл мақалада M&A (қосылу және жұтып қою) мәмілелері кезінде жер қойнауын пайдалану құқығы мен онымен байланысты объектілерді иеліктен шығарудың практикалық құқықтық талаптары қарастырылады.

Сұрақ: Қазақстан заңнамасы бойынша «жер қойнауын пайдалану құқығын» беру және «жер қойнауын пайдалану құқығымен байланысты объектілер» деген не?

Жер қойнауын пайдалану құқығын (немесе оның үлесін) беру — бұл құқықты азаматтық-құқықтық мәмілелер негізінде немесе Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген өзге де негіздер бойынша басқа тұлғаға беруді білдіреді. Ал «жер қойнауын пайдалану құқығымен байланысты объектілерге» көмірсутектерді барлау мен өндіруге немесе өндіруге арналған келісімшарты, уранды барлауға немесе өндіруге арналған келісімшарты, қатты пайдалы қазбаларды барлауға немесе өндіруге арналған лицензиясы бар заңды тұлғадағы қатысу үлестері, пайлары, акциялары және жарғылық капиталға салынған өзге де нысандағы үлестері, сондай-ақ аталған акцияларға, қатысу үлестеріне, пайларға меншік құқығын растайтын немесе соларға айырбасталатын бағалы қағаздар жатады; бұған қоса, осы жер қойнауын пайдаланушының шешімдерін тікелей және (немесе) жанама түрде айқындау мүмкіндігіне ие заңды тұлғаның немесе өзге ұйымның қатысу үлестері, акциялары, пайлары мен айырбасталатын бағалы қағаздары да онымен байланысты объект болып танылады «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодекстің 40–48-баптары (adilet). Алайда Қазақстанның ұйымдасқан бағалы қағаздар нарығында және (немесе) шетелдік қор биржаларында айналысқа жіберілген акциялар мен басқа да бағалы қағаздар, сондай-ақ осы айналыстағы бағалы қағаздарға тікелей немесе жанама иелік ететін заңды тұлғалардағы үлестер Кодексте көрсетілген байланысты объектілерге жатпайды.

Сұрақ: Заң бойынша жер қойнауын пайдалану құқығы мен онымен байланысты объектілерді иеліктен шығаруға қандай жағдайларда тікелей тыйым салынған мерзімдер белгіленген?

Заң талаптарына сәйкес мынадай жер қойнауын пайдалану құқықтарын (үлестерін) иеліктен шығаруға тыйым салынады: қатты пайдалы қазбаларды барлау лицензиясы қолданысқа енгізілген алғашқы бір жыл ішінде; жер қойнауын геологиялық зерттеу лицензиясын; старательдік лицензияны; Кодекстің 103-бабының 8-бөлігінде және 160-бабының 3-бөлігінде көзделген жағдайларды қоспағанда, көмірсутектерді барлау мен өндіруге арналған келісімшарт күшіне енген алғашқы үш жыл ішінде «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодекстің 40–48-баптары (adilet). Байланысты объектілерге келетін болсақ: егер белгілі бір көмірсутектерді барлау мен өндіру келісімшарты объектіні осы санатқа жатқызуға негіз болған жалғыз келісімшарт болса (және басқа көмірсутектерді барлау, өндіру немесе барлау-өндіру келісімшарттары болмаса), аталған келісімшарт жасалған күннен бастап алғашқы үш жыл ішінде осы байланысты объектіні иеліктен шығаруға тыйым салынады.

Сұрақ: Қандай жағдайларда құзыретті органның иеліктен шығаруға рұқсатын алу міндетті, ал қандай жағдайларда рұқсат талап етілмейді?

Келісімшарт, қатты пайдалы қазбаларды барлау лицензиясы, қатты пайдалы қазбаларды өндіру лицензиясы, жер қойнауы кеңістігін пайдалану лицензиясы негізінде туындаған жер қойнауын пайдалану құқығын (үлесін) беру, сондай-ақ байланысты объектілерді иеліктен шығару құзыретті орган беретін рұқсат негізінде жүзеге асырылады «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодекстің 40–48-баптары (adilet). Дегенмен Кодекстің 44-бабының 2-бөлігінде рұқсат алу талап етілмейтін 16 заңды жағдай бекітілген. Мысалы, жер қойнауын пайдаланушы өзі кемінде 99% үлесіне иелік ететін еншілес ұйымына бергенде (және ол еншілес ұйым жеңілдікті салық режимі бар елде тіркелмеген болса), бір тұлға тікелей немесе жанама түрде кемінде 99% үлесін бақылайтын ұйымдар арасында берілгенде, сатып алушы алатын қатысу үлесі немесе акциялар мөлшері 25%-дан аз болғанда, заңды тұлғаны қайта құру (преобразование) кезіндегі құқық мирасқорлығы жағдайында және т.б. Толық жіктеу салыстырмасы төмендегі кестеде көрсетілген:

Мәміле немесе іс-қимыл түріРеттеушілік талаптардың жіктелуіНегізгі заңнамалық шарттар немесе шектер
Келісімшарт, қатты пайдалы қазбаларды барлау/өндіру лицензиясы бойынша құқықтарды тікелей үшінші тұлғаға беруИеліктен шығаруға рұқсат алу қажетҚұзыретті органға рұқсат алу үшін өтініш беру міндетті, лицензия қайта ресімделеді, келісімшартқа қосымша келісім жасалады
Тау-кен компаниясының үлесін/акцияларын сатып алу және үлестің 25% не одан асуыИеліктен шығаруға рұқсат алу қажетПайдаланушының шешіміне ықпал ететін тұлғаның жарғылық капиталындағы үлесті/акцияларды/айырбасталатын бағалы қағаздарды тікелей немесе жанама иеленуді қоса алғанда
Стратегиялық жер қойнауы учаскелеріне қатысты құқықтарды немесе байланысты объектілерді беруИеліктен шығаруға рұқсат алу қажет және мемлекеттің басым құқығы қолданыладыЗаң бойынша рұқсаттан босатылған жағдайларды қоспағанда; құзыретті орган рұқсат өтінішін қарау барысында мемлекеттің басым құқығын да қатар қарайды
Топ ішіндегі қайта құрылымдау (бас-еншілес компаниялар немесе бір тұлғаның бақылауындағы ұйымдар арасында)Құзыретті органның иеліктен шығаруға рұқсаты талап етілмейдіТікелей немесе жанама иелену үлесі кемінде 99% болуы тиіс және алушы жеңілдікті салық режимі бар елде тіркелмеуі шарт
Байланысты объектіні сатып алғаннан кейін үлестің 25%-дан төмен болуыҚұзыретті органның иеліктен шығаруға рұқсаты талап етілмейдіСатып алушы пайдаланушыдағы (немесе оның шешіміне ықпалы бар тұлғадағы) 25%-дан кем үлестің иегеріне айналады
Дауыс беру құқығынсыз және басқаруға қатыспайтын акциялар мен бағалы қағаздарды беруҚұзыретті органның иеліктен шығаруға рұқсаты талап етілмейдіБірақ пассивті инвестор бақылауға ие болса (мысалы, таза кірістің 25%-дан астамын алу құқығы), хабарлама беру міндетті
Заңды тұлғаны қайта құру (преобразование) тапсыру актісі бойынша құқық мирасқорлығыҚұзыретті органның иеліктен шығаруға рұқсаты талап етілмейдіЗаңды тұлғаны қайта құру кезінде тапсыру актісіне сәйкес құқық мирасқорлығы тәртібімен жүзеге асырылады

Ескертпе: Жоғарыдағы кестеде көрсетілген «Құзыретті органның иеліктен шығаруға рұқсаты талап етілмейді» деген норма тек 44-баптың 1-бөлігінде көзделген құзыретті органның рұқсатын алудан босатуға қатысты; егер жер қойнауын пайдалану құқығының (үлесінің) өзі берілсе, 40-баптың 3-бөлігіне сәйкес лицензияны қайта ресімдеу немесе келісімшартқа тиісті өзгерістер енгізу қажет. Бақылаудың өзгеруі туралы хабарлау сынды өзге міндеттерді орындау қажеттігі құзыретті органның нақты жағдай бойынша жауабына сәйкес айқындалады.

Дереккөз: «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодекстің 40–48-баптары (adilet)

Сұрақ: Мемлекеттің басым құқығы қандай жағдайларда қолданылады және ол қалай іске асырылады?

Мемлекет стратегиялық маңызы бар жер қойнауы учаскесін пайдалану құқығы (үлесі) және (немесе) онымен байланысты объектілер, сондай-ақ аталған учаскеге қатысты шығарылған ұйымдасқан нарықтағы бағалы қағаздар иеліктен шығарылған кезде кез келген жеке немесе заңды тұлғалардың алдында сатып алудың басым құқығына ие болады «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодекстің 40–48-баптары (adilet). Стратегиялық учаскелерге мыналар жатады: мұнайдың геологиялық қоры 50 миллион тоннадан асатын немесе табиғи газдың геологиялық қоры 15 миллиард текше метрден асатын нысандар; Каспий теңізінің қазақстандық секторында орналасқан учаскелер; құрамында уран кен орындары бар учаскелер (сирек жер-уран кен орындарын қоса алғанда). Мемлекеттің басым құқығы құзыретті органның шешімімен ұлттық басқарушы холдинг немесе ұлттық компания арқылы жүзеге асырылады және ол иеліктен шығаруға рұқсат беру туралы өтінішпен қатар қаралады. Мемлекеттің басым құқығы қаралып жатқан кезеңде өтініш беруші өтінішті құзыретті органға тапсырған күннен бастап үш ай бойы оны қайтарып ала алмайды немесе өзгерте алмайды. Ұлттық компанияның басым құқықты іске асырудағы сатып алу бағасы мен төлем талаптары өтініште көрсетілген шарттардан кем болмауы тиіс; өтеусіз беру немесе жарғылық капиталға салым түрінде берілген жағдайда, сатып алу бағалау заңнамасына сай нарықтық құн бойынша жүргізіледі. Егер мәміле Кодекстің 44-бабының 2-бөлігіне сай рұқсат алудан босатылған жағдайларға жатса, мемлекеттің басым құқығы қолданылмайды.

Сұрақ: Иеліктен шығаруға рұқсат алу үшін қандай құжаттар өткізу қажет?

Осы жаңалыққа қатысты нормалар

Құқықты немесе байланысты объектіні иеленуге ниетті тұлға құзыретті органға рұқсат беру туралы өтініш береді. Онда сатып алушы туралы толық мәліметтер (жеке немесе заңды тұлғаны тіркеу, бақылаушы тұлғалар туралы ақпарат), сатып алынатын объектінің сипаттамасы, беру негіздемесі, көмірсутектер немесе уран саласындағы қызметке үміткер болса, қаржылық және техникалық мүмкіндіктерін растайтын құжаттар, мәліметтердің дұрыстығы туралы жазбаша растау болуы тиіс; мемлекеттің басым құқығына қатысты болса, мәміле бағасы мен төлем шарттары да көрсетіледі «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодекстің 40–48-баптары (adilet). Өтінішке растайтын құжаттардың түпнұсқасы немесе нотариалды куәландырылған көшірмелері қазақ және орыс тілдерінде тіркеледі (шет тіліндегі құжаттарға нотариалды куәландырылған қазақ және орыс тілдеріндегі аудармалары қоса беріледі). Рұқсат алғаннан кейін лицензияны қайта ресімдеу немесе келісімшартқа өзгерістер енгізу барысында бұрынғы құқық иеленуші мен жаңа иеленуші, әдеттегідей, құқық берген мемлекеттік органға бірлескен өтініш береді (44-баптың 2-бөлігі 10-тармағындағы жағдайда жаңа иеленуші дербес жүгінеді). Оған құқықты беруге негіз болған құжат түпнұсқасы, жаңа иеленушінің біліктілік құжаттары, кепіл ұстаушының жазбаша келісімі (егер кепілде болса), барлық үлескер құқық иеленушілердің жазбаша келісімі және т.б. қоса берілуі қажет.

Сұрақ: Рұқсат беру өтінішін қарау мерзімі қандай және ұлттық қауіпсіздік тексеруі қалай өтеді?

Құзыретті органның рұқсат беру өтінішін қарау мерзімі бір айды құрайды, ал ірі кен орындары мен стратегиялық жер қойнауы учаскелері үшін үш айға дейін созылады «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодекстің 40–48-баптары (adilet). Құзыретті орган өтініш келіп түскен күннен бастап бес жұмыс күні ішінде оны жер қойнауын пайдалану жөніндегі сараптамалық комиссияға жібереді. Комиссияның қарау мерзімі әдетте он бес жұмыс күнінен аспайды (ірі кен орындары мен стратегиялық учаскелер үшін қырық бес жұмыс күнінен аспайды); құзыретті орган комиссияның қорытындысын алғаннан кейін бес жұмыс күні ішінде шешім шығарады. Құзыретті орган қосымша материалдар сұратқан жағдайда, қарау мерзімі құжаттар ұсынылғанға дейін тоқтатыла тұрады. Егер мәселе ірі қатты пайдалы қазбалар кен орындарына, стратегиялық учаскелерге немесе ұлттық қауіпсіздік мүдделеріне қатысты болса, құзыретті орган бес жұмыс күні ішінде құжаттарды ұлттық қауіпсіздік органдарына жолдайды. Ұлттық қауіпсіздік органдары ұлттық қауіпсіздік мүдделерінің бар екенін анықтаса, он жұмыс күні ішінде құзыретті органға хабарлайды. Осыдан кейін құзыретті орган өтінішті қарауды тоқтата тұрып, бұл туралы бес жұмыс күні ішінде өтініш берушіге хабар береді және ұлттық қауіпсіздік талаптарына сәйкестігі туралы растауды алғаннан кейін қарауды қайта жаңғыртады. Берілген рұқсаттың қолданылу мерзімі — бір жыл.

Сұрақ: Заңда белгіленген қандай жағдайларда құзыретті орган иеліктен шығаруға рұқсат беруден немесе құқықты қайта ресімдеуден бас тартады?

Құзыретті органның рұқсат беруден бас тартуының заңды негіздері мыналарды қамтиды: иеліктен шығару ұлттық қауіпсіздік талаптарының сақталмауына әкеп соқтыратын болса (соның ішінде жер қойнауын пайдалану құқықтарының шоғырлануына әкелсе); келісімшарт шеңберінде құқықтардың шектен тыс шоғырлануына әкелсе; өтініш Кодекс талаптарына сай келмесе; иеліктен шығаруға заң бойынша тыйым салынған болса; әкімшілік жаза қолданылуына байланысты жер қойнауын пайдаланушының осы учаскеде жұмыс жүргізуіне тыйым салынған күйде болса; мемлекет басым сатып алу құқығын іске асырғанда; Қазақстан Республикасы бекіткен халықаралық шарттардың ережелеріне сәйкес келмегенде «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодекстің 40–48-баптары (adilet). Ұлттық қауіпсіздік негізінде бас тартылған жағдайда, бас тарту шешімінде оның себептері түсіндірілмейді. Рұқсат алынғаннан кейін лицензияны қайта ресімдеуге немесе келісімшартты өзгертуге өтініш берген кезде, егер ұсынылған құжаттар талаптарға сай болмаса, мәміле шарттары берілген рұқсатқа сәйкес келмесе, заң бойынша талап етілетін рұқсат алынбаса, учаске әкімшілік тыйым салу астында болса, заң бойынша беруге тыйым салынған жағдайларға жатса немесе халықаралық шарттарға қайшы келсе, құзыретті орган өтініш түскеннен кейін жеті жұмыс күні ішінде жазбаша дәлелді бас тарту жауабын береді.

Сұрақ: Жер қойнауын пайдаланушыға «бақылаудың өзгеруі» туралы хабарлама беру міндеттемесі қалай орындалады?

Келісімшарты, қатты пайдалы қазбаларды барлау немесе өндіру лицензиясы бар пайдаланушы өзінің қызметін тікелей немесе жанама бақылайтын тұлғалар құрамы өзгерген күннен бастап отыз күнтізбелік күн ішінде бұл туралы аталған құқықты берген мемлекеттік органға хабарлауға міндетті «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодекстің 40–48-баптары (adilet). Хабарлама құзыретті орган бекіткен нысан бойынша қазақ және орыс тілдерінде ұсынылады, онда бақылауды жоғалтқан немесе иеленген тұлғалар туралы мәліметтер, бақылау нысаны, тәсілі және оның негіздері көрсетіледі. Тікелей бақылау критерийлері мына шарттардың біріне сәйкес келуді көздейді: 25%-дан астам қатысу құқығына ие болу (акциялар, үлестер, жарғылық капиталға салымдар немесе айырбасталатын бағалы қағаздар); жоғары басқару органында дауыстардың 25%-дан астамына ие болу; бөлінетін таза кірістің 25%-дан астамын алу; келісімшартқа немесе Қазақстан заңнамасына сай осы ұйымның шешімдерін айқындау құқығына ие болу. Ал жанама бақылау тікелей бақылау байланысы бар үшінші ұйымдар арқылы бақылау жүргізуді білдіреді. Сонымен қатар, байланысты объектіні иеленген немесе нарықта байланысты бағалы қағаздар шығарған тұлғалар да сатып алынған немесе шығарылған күннен бастап бір айдан кешіктірмей құзыретті органды хабардар етуге тиіс.

Сұрақ: Жер қойнауын пайдалану құқығына кепіл (залог) және өзге де ауыртпалықтар (обременение) салуға бола ма?

Жер қойнауын пайдалану құқығына (оның үлесіне) Кодексте белгіленген тәртіп пен талаптарға сай үшінші тұлғалардың пайдасына ауыртпалық салынуы мүмкін, алайда заңнамада көзделген жағдайларды қоспағанда, жер қойнауын пайдалану құқығын сенімгерлік басқаруға (доверительное управление) беруге тыйым салынады «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодекстің 40–48-баптары (adilet). Кодекс бойынша иеліктен шығаруға тыйым салынған жер қойнауын пайдалану құқықтарына ауыртпалық салуға жол берілмейді. Заңмен тыйым салынбаған жер қойнауын пайдалану құқығының кепілі осы құқықты берген мемлекеттік органда мемлекеттік тіркеуден өтуге тиіс және кепіл құқығы осы мемлекеттік тіркеу күнінен бастап туындайды; кепілді тіркеу тәртібі жылжымалы мүлік кепілін тіркеу саласындағы уәкілетті органмен айқындалады. Кепіл салынған жер қойнауын пайдалану құқығын иеліктен шығару кезінде міндетті түрде кепіл ұстаушының жазбаша келісімі алынуы қажет.

Сұрақ: Иеліктен шығаруды келісу және заңнамалық рәсімдерді бұзу қандай құқықтық салдарға әкеледі?

Құзыретті органның рұқсатынсыз немесе рұқсаттың қолданылу мерзімі өткеннен кейін жүзеге асырылған жер қойнауын пайдалану құқығы мен байланысты объектілерді иеліктен шығару мәмілелері бойынша құзыретті орган сотқа жүгінуге құқылы, ал сот шешімімен мұндай мәмілелер жарамсыз деп танылуы мүмкін «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодекстің 40–48-баптары (adilet). Қажетті рұқсат алынбай, лицензияны қайта ресімдеуге немесе келісімшартқа өзгерістер енгізуге тікелей жүгінген жағдайда, құзыретті орган өтінішті бірден қабылдамай тастайды; құжаттардың талапқа сай келмеуіне байланысты бас тартылған жағдайда, өтініш беруші заңға сәйкес кемшіліктерді жойып, қайта жүгіне алады, ал егер рұқсаттың болмауына немесе шарттардың сай келмеуіне байланысты бас тартылса, алдымен иеліктен шығаруға рұқсат алу үшін қайта өтініш беру қажет. Заңда нақты айқындалмаған немесе жекелеген даулы мәселелер бойынша құзыретті органның әр нақты іске қатысты ресми жауабы басшылыққа алынады.

Дереккөздер тізімі

政策能查出处,落地找人对接,详情问 tumah.kz
Саясат дереккөзін тексеруге болады, жүзеге асыруға байланыс орнатамыз, толығырақ tumah.kz сайтынан сұраңыз

Сұрақ қою Әр жауапта дереккөз көрсетіледі; жауап болмаса, 24 сағат ішінде маман хабарласады.