Өз сатымды табу
Тау-кен саласыЖарияланды 2026 M11 17

Қазақстанда кең таралған пайдалы қазбаларды өндіру: лицензия, өз мұқтажы және есептілік

«Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» ҚР Кодексінің 30-тарауы кең таралған пайдалы қазбаларды өндіруді реттейді. Жеке мұқтаждық пен коммерциялық өндірудің аражігі заңмен нақты ажыратылған. Кәсіпкерлік өндіру әкімдіктен 10 жылға дейін лицензия алуды, ең төменгі жылдық шығындарды өтеуді және әкімдік пен уәкілетті органдарға тұрақты есеп тапсыруды талап етеді. Төменгі шекарасы 30 метрден кем емес тереңдікте белгіленеді.

Машиналық аударма, қателер болуы мүмкін.

Қазақстанда кең таралған пайдалы қазбаларды өндіру: лицензия, өз мұқтажы және есептілік

Иллюстрацияны ЖИ жасаған, бұл нақты фотосурет емес.

Деректер 2026 жылғы 18 қарашадағы жағдай бойынша (Asia/Almaty), заңнама adilet жүйесіндегі қолданыстағы мәтінге сәйкес келеді

Қазақстанда кең таралған пайдалы қазбаларды өндіру: лицензия, өз мұқтажы және есептілік

Қазақстанда автомобиль мен теміржол құрылысымен, ғимараттар мен зауыттар салумен немесе тауарлық бетон тораптарын пайдаланумен айналысатын қытайлық кәсіпорындар құрылыс қажеттіліктері үшін көбінесе құм, қиыршықтас, саз, құрылыс тасы сияқты минералды шикізатты жақын маңнан алуға мәжбүр болады. Бұл мақала Туманың «Қатты пайдалы қазбаларды өндіру лицензиясының сәйкестік нұсқаулығы» (ID437) және «Ұстап тұру мәртебесі бойынша тереңдетілген сәйкестік нұсқаулығы» (ID443) материалдарының сериялық жалғасы болып табылады және Қазақстанның «О недрах и недропользовании» кодексінің 30-тарауындағы «кең таралған пайдалы қазбаларды» (общераспространенные полезные ископаемые, қысқаша ОПИ) өндіруге қатысты арнайы құқықтық нормаларға назар аударады, лицензия алу, өзіндік мұқтаждық пен коммерциялық пайдалану шекарасы, өндіру учаскесін белгілеу, ең төменгі шығыстар мен мерзімді есеп беру сияқты негізгі заңды міндеттемелерді жүйелейді.

Сұрақ: Құрылыс кәсіпорындары Қазақстанда құм, қиыршықтас, саз сияқты кең таралған пайдалы қазбаларды өндірген кезде қандай арнайы заңнамалық ережелер қолданылады? Реттеуші орган кім?

Қазақстанның «О недрах и недропользовании» кодексінің 30-тарауы тек кең таралған пайдалы қазбаларды (ОПИ) өндіру жөніндегі құқықтық қатынастарды арнайы реттейді. Осы кодекстің 231-бабының 1 және 2-тармақтарына сәйкес, тек кең таралған пайдалы қазбаларды өндіру жөніндегі операцияларға кодекстің 28-тарауының қатты пайдалы қазбаларды өндіру туралы ережелері қолданылады (бірақ 30-тарауға қайшы келмейтін бөлігінде) және кодекстің 204-бабы 3-тармағының 9) тармақшасы, 212-бабы, 213-бабы, сондай-ақ 215-бабы 3-тармағының екінші және үшінші бөліктері тікелей алынып тасталады «О недрах и недропользовании» кодексі 231–237-баптар (adilet).

Реттеушілік құзыреттерге келетін болсақ, кең таралған пайдалы қазбаларды өндіру аумақтық қағидат бойынша басқарылады: тек кең таралған пайдалы қазбаларды өндіру жөніндегі операцияларды реттеу, мемлекеттік бақылау, сондай-ақ өндіру лицензиялары талаптарының сақталуын қадағалау өндіру учаскесі орналасқан облыстың, республикалық маңызы бар қаланың немесе астананың жергілікті атқарушы органына (әкімдікке) жүктеледі «О недрах и недропользовании» кодексі 231–237-баптар (adilet). Егер өндіру учаскесі екі немесе одан да көп облыстың аумағында орналасса, реттеу мен қадағалауды өндіру учаскесі аумағының басым бөлігі тиесілі әкімшілік-аумақтық бірліктің жергілікті атқарушы органы бірыңғай жүзеге асырады «О недрах и недропользовании» кодексі 231–237-баптар (adilet). Өңіраралық қадағалаудың нақты үйлестіру рәсімдеріне қатысты сұрақтар туындаған жағдайда, құзыретті органның жеке жауабы негізге алынуы тиіс.

Сұрақ: Кәсіпкерлік мақсатта өндіру мен кәсіпкерлік қызметпен байланысты емес (өзіндік мұқтаждық үшін) өндірудің құқықтық сипаты мен қолданылу шарттары арасында қандай айырмашылық бар?

Құрылыс барысында кәсіпорындардың өз өндірістік ғимараттарын немесе жол салу үшін материалдар алуы көбінесе қате түрде «өзіндік мұқтаждық» ретінде қабылданады. Кодекстің 232 және 237-баптарына сәйкес, бұл екеуінің арасындағы түбегейлі айырмашылық — пайдалы қазбаларды қазып алу жер құқығы иесінің кәсіпкерлік қызметпен байланысты емес жеке және шаруашылық қажеттіліктеріне ғана бағытталған-бағытталмағанында «О недрах и недропользовании» кодексі 231–237-баптар (adilet). Құрылыс мердігерлігі, бетон араластыру тораптарын өндіру немесе құрылыс материалдарын өңдеу кәсіпкерлік саласына жатады және заңға сәйкес лицензия алуды міндеттейді. Екі тәсілдің негізгі заңды шарттары төмендегідей салыстырылады:

Салыстыру өлшеміКәсіпкерлік мақсатта өндіру (Кодекстің 232-бабы)Кәсіпкерлікпен байланысты емес өндіру / өзіндік мұқтаждық (Кодекстің 237-бабы)
Құқық белгілейтін құжатКең таралған пайдалы қазбаларды өндіруге арналған арнайы лицензияЖер учаскесіне меншік құқығы немесе жер пайдалану құқығы (дербес жер қойнауын пайдалану құқығы жоқ)
Құқық субъектісіӨндіру лицензиясын алған жер қойнауын пайдаланушыЖер учаскелерінің меншік иелері мен жер пайдаланушылар
Өндіру мақсатыӨндірістік-шаруашылық қызмет, коммерциялық мақсаттар немесе құрылыс қажеттіліктеріЖеке, тұрмыстық және кәсіпкерлікке жатпайтын өзге де күнделікті қажеттіліктерді қанағаттандыру
Өндіру тәсілдеріКәсіби өндіру және жару технологияларын заңға сәйкес пайдалануға рұқсат етіледіЖарылғыш заттарды, химиялық реагенттер мен улы заттарды қолдануға қатаң тыйым салынады
Өндірілген өнімді иеліктен шығаруЗаң бойынша сатуға, терең өңдеуге немесе коммерциялық беруге рұқсат етіледіКез келген үшінші тұлғаларға беруге қатаң тыйым салынады
Төлемдер мен сипатыҚол қойылатын бонусты, жер төлемін және басқа да заңды салықтарды заңға сәйкес төлеу міндеттіЖер қойнауын пайдалану операцияларына жатпайды, толығымен тегін
Рұқсаттар мен есептілікЛицензия алу өтінішін беру рәсімі мен барлық мерзімді есеп беру міндеттемелерін орындау міндеттіЕшқандай рұқсат алу қажет емес, барлық есеп беру міндеттемелерінен босатылады
Қолданылу мерзіміЛицензия мерзімі қатарынан он жылдан аспайдыЖер құқығымен бір мезгілде пайда болады және тоқтатылады, ажырағысыз

*Кесте дереккөзі: «О недрах и недропользовании» кодексі 231–237-баптар (adilet)*

237-баптың 5 және 6-тармақтарына сәйкес, кәсіпкерлік мақсатта болмайтын өндіру құқығы жер құқығынан ажырағысыз болып табылады және жер құқығының пайда болуымен немесе тоқтатылуымен бір мезгілде туындайды немесе тоқтатылады «О недрах и недропользовании» кодексі 231–237-баптар (adilet). Нақты құрылыс алаңында топырақ қазу мен үйю жұмыстарының құқықтық сипаты бойынша уәкілетті органның жеке жауабы басшылыққа алынуы керек.

Сұрақ: Кең таралған пайдалы қазбаларды кәсіпкерлік мақсатта өндіру лицензиясы иеленушіге қандай заңды ерекше құқықтар береді?

Кодекстің 232-бабының 1 және 2-тармақтарына сәйкес, Жер қойнауының мемлекеттік қорын басқару бағдарламасында айқындалған аумақтар шегінде кең таралған пайдалы қазбаларды кәсіпкерлік мақсатта өндіру үшін кең таралған пайдалы қазбаларды өндіруге лицензия алу міндетті «О недрах и недропользовании» кодексі 231–237-баптар (adilet). Лицензия иеленушісі бөлінген жер қойнауы учаскесінде мынадай үш операция мақсаты үшін ерекше құқыққа ие болады:
1. Кең таралған пайдалы қазбаларды өндіру;
2. Тау-кен жұмыстарын жүргізу, тау-кен өндіру және (немесе) тау-кен өңдеу өндірістерінің объектілерін орналастыру, техногендік минералды түзілімдерді орналастыру үшін жер қойнауының кеңістігін пайдалану;
3. Өндіру учаскесін барлау, яғни пайдалану барлауы (эксплуатационная разведка) «О недрах и недропользовании» кодексі 231–237-баптар (adilet).

Кодекстің 232-бабы 2-тармағының екінші бөлігі «кең таралған пайдалы қазбаларды өндіруге» нақты анықтама береді: бұл кең таралған пайдалы қазбаларды олардың шоғырланған жерлерінен тікелей бөліп алуға және шығаруға бағытталған, сондай-ақ осымен тікелей байланысты кешенді технологиялық жұмыстардың жиынтығы «О недрах и недропользовании» кодексі 231–237-баптар (adilet). Демек, кәсіпорын лицензия негізінде тек құм-қиыршықтас материалдарын қазып алып қана қоймай, өндіру учаскесі шегінде қосалқы ұсатқыш-сұрыптау, жуу және өңдеу цехтарын заңды түрде құра алады.

Сұрақ: Кең таралған пайдалы қазбаларды өндіру лицензиясы қай органға өтінім беру арқылы алынады? Қарау барысында қандай алдын ала тексерулер мен лицензия беруге тыйым салатын қатаң шектеулер бар?

Кодекстің 232-бабының 3-тармағына сәйкес, кең таралған пайдалы қазбаларды өндіруге лицензия беру туралы өтініш өндіру учаскесі орналасқан облыстың, республикалық маңызы бар қаланың немесе астананың жергілікті атқарушы органына беріледі «О недрах и недропользовании» кодексі 231–237-баптар (adilet). Егер сұратылып отырған жер қойнауы учаскесі екі немесе одан да көп облыстың аумағында орналасса, өтініш беруші өтінімді сұратылатын учаске аумағының басым бөлігі орналасқан жергілікті атқарушы органға береді «О недрах и недропользовании» кодексі 231–237-баптар (adilet). Жергілікті атқарушы орган өтінішті кодекстің 28-тарауының ережелеріне сәйкес қарайды және лицензия береді.

Қарау үдерісі қатаң алдын ала тексеру талаптары мен тыйым салынған жағдайларды қамтиды:
1. Геологиялық алдын ала растау қорытындысы: Заңнама талаптарын орындау үшін, өтініш беруші құжаттар топтамасына жер қойнауын зерттеу жөніндегі уәкілетті органның аумақтық бөлімшесі берген, сұратылып отырған жер қойнауы учаскесінде мемлекеттік баланста есепте тұрған және кең таралған пайдалы қазбаларға жатпайтын қатты пайдалы қазбалардың жоқ екенін растайтын арнайы қорытындыны қосымша тіркеуге міндетті «О недрах и недропользовании» кодексі 231–237-баптар (adilet).
2. Лицензия беруге абсолютті тыйым салатын шектеу: Кодекстің 232-бабының 4-тармағына сәйкес, кодекстің 203-бабының 2-тармағында көзделген жағдайларды қоспағанда, егер мәлімделген аумақта кең таралған пайдалы қазбаларға жатпайтын қатты пайдалы қазбалар немесе олардың келешегі бар ресурстары болса, заң ол аумаққа кең таралған пайдалы қазбаларды өндіруге лицензия беруге тікелей қатаң тыйым салады «О недрах и недропользовании» кодексі 231–237-баптар (adilet).

Осы жаңалыққа қатысты нормалар

Сұрақ: Кең таралған пайдалы қазбаларды өндіру лицензиясында қандай міндетті мәліметтер көрсетіледі? Оның қолданылу мерзімі ең көбі неше жыл?

Кодекстің 233-бабының 1-тармағына сәйкес, кең таралған пайдалы қазбаларды өндіруге арналған лицензияда кодекстің 31-бабында көзделген негізгі мәліметтер мен талаптардан бөлек, мынадай үш жер қойнауын пайдалану шарты міндетті түрде көрсетілуге тиіс:
1. Қазақстан Республикасының салық заңнамасында белгіленген мөлшерде және тәртіппен қол қойылатын бонусты және жер учаскесін пайдаланғаны үшін төлемді (жалдау ақысын) төлеу жөніндегі міндеттеме;
2. Кең таралған пайдалы қазбаларды өндіру операцияларына арналған жыл сайынғы ең төменгі шығыстардың мөлшері;
3. Лицензия талаптарын бұзу салдарынан лицензияны қайтарып алуға (кері қайтарып алуға) негіз болатын заңды мән-жайлар «О недрах и недропользовании» кодексі 231–237-баптар (adilet).

Лицензияның мерзіміне қатысты кодекстің 233-бабының 2-тармағында кең таралған пайдалы қазбаларды өндіруге берілетін лицензияның мерзімі қатарынан он жылдан аспайтын мерзімге (не более десяти последовательных лет) белгіленетіні нақты көзделген «О недрах и недропользовании» кодексі 231–237-баптар (adilet). Кәсіпорындар кенішті пайдалану циклі мен инвестициялық амортизация жоспарын есептеген кезде осы заңмен шектелген он жылдық жоғарғы шекті қатаң түрде негізге алуы қажет.

Сұрақ: Кең таралған пайдалы қазбаларды өндіру учаскесінің аумағы мен тереңдігі қалай белгіленеді? Қандай заңды кеңістіктік шектеулер бар?

Кодекстің 234-бабы кең таралған пайдалы қазбаларды өндіру учаскесінің көлденең және тік кеңістіктік шекараларын белгілеудің нақты заңды техникалық шектерін бекітеді:
1. Жер бетінің көлденең аумағы: Кодекстің 234-бабының 1-тармағында кең таралған пайдалы қазбаларды өндіру учаскесінің аумағы барлау нәтижелеріне сәйкес айқындалатыны белгіленген «О недрах и недропользовании» кодексі 231–237-баптар (adilet). Бұл учаскені шектеу алдыңғы барлау нәтижелеріне және кен орнының орналасу шекараларына негізделуі тиіс дегенді білдіреді.
2. Тік тереңдіктің төменгі шегі: Кодекстің 234-бабының 2-тармағында кең таралған пайдалы қазбаларды өндіру учаскесінің төменгі шекарасы жер қойнауы учаскесі жер бетінің ең төменгі нүктесінен есептегенде кемінде отыз метр тереңдікте (на глубине не ниже тридцати метров от самой нижней точки земной поверхности участка недр) орналасатыны нақты бекітілген «О недрах и недропользовании» кодексі 231–237-баптар (adilet).

Отыз метрлік тереңдік шегі кең таралған пайдалы қазбаларды өндірудің заңды бақылау сызығы болып табылады және оның мақсаты — тайыз ашық немесе үстіңгі қабаттағы тау-кен жұмыстарының шеңберін белгілеу. Жер бедері айтарлықтай күрделі таулы карьерлерде биіктік белгілерін есептеу және төменгі шекараны нақты бекіту бойынша құзыретті органның нақты жағдай бойынша жауабы негізге алынуы керек.

Сұрақ: Кең таралған пайдалы қазбаларды өндіру лицензиясы бойынша жыл сайынғы ең төменгі шығыстар міндеттемесі қалай есептеледі? Қандай өндірістік шығындар есепке алынады?

Кодекстің 235-бабы кең таралған пайдалы қазбаларды өндіруге қатысты жыл сайынғы міндетті ең төменгі шығыстар көрсеткіштерін белгілейді. Осы баптың 2-тармағына сәйкес, әрбір жеке лицензия бойынша жыл сайынғы ең төменгі шығыстардың мөлшері өндіру учаскесінің көлеміне байланысты сатылап прогрессивті түрде есептеледі:
1. Өндіру учаскесінің алаңы бес гектардан аспаса (бес гектарды қоса алғанда), жыл сайынғы ең төменгі шығыстар айлық есептік көрсеткіштің (АЕК) 1160 еселенген мөлшерін құрайды;
2. Өндіру учаскесінің алаңы бес гектардан сегіз гектарға дейін болса (сегіз гектарды қоса алғанда), жыл сайынғы ең төменгі шығыстар айлық есептік көрсеткіштің (АЕК) 2300 еселенген мөлшерін құрайды;
3. Өндіру учаскесінің алаңы сегіз гектардан асатын болса, жоғарыда аталған негізгі мөлшерден тыс, асып кеткен әрбір толық және толық емес гектар үшін айлық есептік көрсеткіштің (АЕК) қосымша 120 еселенген мөлшері қосылады «О недрах и недропользовании» кодексі 231–237-баптар (adilet).

Ең төменгі шығыстар есебіне жатқызылатын өндірістік шығындарға қатысты кодекстің 235-бабының 3-тармағы лицензия иеленушінің өндіру операциялары барысында тартқан мынадай төрт санаттағы нақты шығыстарын шектеп бекітеді:
1. Аршу, бұрғылау-жару жұмыстары және кең таралған пайдалы қазбаларды өндіру бойынша өзге де жұмыстар;
2. Өндіру учаскесінің шегінде өндірілген кең таралған пайдалы қазбаларды, тау жыныстарын, аршу жыныстары мен топырақтың құнарлы қабатын тасымалдау және орнын ауыстыру;
3. Өндірілген кең таралған пайдалы қазбаларды үйіндіге төгу және (немесе) жинау, қоймалау;
4. Шахта мен кеніш құрылысы және өндіру учаскесі шегінде инфрақұрылым құру бойынша барлық жұмыстар «О недрах и недропользовании» кодексі 231–237-баптар (adilet).

Сұрақ: Лицензия иеленуші кәсіпорын қандай мерзімді есептерді тапсыруы керек? Оларды қай әкімшілік органдар қабылдайды?

Кодекстің 236-бабының 1-тармағына сәйкес, кең таралған пайдалы қазбаларды өндіруге берілген лицензияның иеленушісі өндіру операциялары кезеңінде мынадай үш заңды мерзімді есепті уақтылы жасап, тапсыруға міндетті:
1. Лицензиялық міндеттемелердің орындалуы туралы есеп;
2. Геологиялық есеп (өндіру учаскесінде барлау жұмыстары жүргізілген жағдайда тапсырылады);
3. Өндірілген кең таралған пайдалы қазбалар туралы есеп «О недрах и недропользовании» кодексі 231–237-баптар (adilet).

Есептерді тапсыру арналары мен қабылдаушы органдарға қатысты кодекстің 236-бабының 2-тармағы қатаң екі бағытты бөліністі бекітеді:
- Лицензиялық міндеттемелердің орындалуы туралы есеп: өндіру учаскесі орналасқан облыстың, республикалық маңызы бар қаланың немесе астананың жергілікті атқарушы органына (әкімдікке) тапсырылады, тапсыру тәртібі қатты пайдалы қазбалар саласындағы құзыретті орган бекіткен ережелерге сәйкес жүзеге асырылады «О недрах и недропользовании» кодексі 231–237-баптар (adilet);
- Геологиялық есеп пен өндірілген пайдалы қазбалар туралы есеп: жер қойнауын зерттеу жөніндегі уәкілетті органның тиісті аумақтық бөлімшесіне тапсырылады, тапсыру тәртібі жер қойнауын зерттеу жөніндегі уәкілетті орган бекіткен арнайы қағидаларға бағынады «О недрах и недропользовании» кодексі 231–237-баптар (adilet).

Әртүрлі мерзімді есептерді тапсырудың нақты мерзімдік терезелері мен стандартты нысандарды толтыру ережелері бойынша құзыретті органның нақты жағдай бойынша жауабы басшылыққа алынуы қажет.

Дереккөздер тізімі

政策能查出处,落地找人对接,详情问 tumah.kz
Саясат дереккөзін тексеруге болады, жүзеге асыруға байланыс орнатамыз, толығырақ tumah.kz сайтынан сұраңыз

Сұрақ қою Әр жауапта дереккөз көрсетіледі; жауап болмаса, 24 сағат ішінде маман хабарласады.