Мәліметтер 2026 жылғы 17 қарашадағы жағдай бойынша (Asia/Almaty), заңнама adilet жүйесіндегі қолданыстағы мәтінге сәйкес
Қазақстанда қатты пайдалы қазбаларды өндіру лицензиясының ұстап тұру мәртебесі бойынша тереңдетілген комплаенс-нұсқаулық
Халықаралық пайдалы қазбалар нарығындағы бағаның құбылмалылығы, экологиялық талаптарға сәйкестікті қамтамасыз ету технологияларының жетіспеушілігі, кенеттен туындаған еңсерілмейтін күш жағдайлары немесе кәсіпорынды қайта құрылымдау жағдайында Қазақстанда тау-кен өндірісіне инвестиция салатын қытайлық кәсіпорындар өндіруді жалғастыру мүмкін болмайтын комплаенс-қиындықтарға жиі тап болады. Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасына сәйкес, қатты пайдалы қазбаларды өндіруге арналған лицензия иелері заңда көзделген мән-жайлар туындаған кезде құзыретті органға жер қойнауы учаскесіне «ұстап тұру мәртебесін» (статус удержания) беру туралы өтініш білдіруге, заң шеңберінде өндіру операцияларын тоқтата тұруға немесе уақытша бастамауға, сондай-ақ өндіру мерзімін ұзарту сияқты заңды кепілдіктерге ие болуға құқылы. Тұма (tumah.kz) платформасының 2026 жылғы 16 қарашада жариялаған «Қазақстанда қатты пайдалы қазбаларды өндіру лицензиясының комплаенс-нұсқаулығы: ең төменгі шығындар, жоспар әзірлеу, салдарын жоюды қамтамасыз ету және лицензияны қайтарып алу қағидалары» атты материалының жалғасы ретінде, осы мақала ұстап тұру мәртебесінің құқықтық мәніне, қолдану негіздеріне, мақұлдау рәсімдеріне, консервациялауды басқаруға, мерзімді ұзарту және одан шығу тетіктеріне бағытталып, Қазақстандағы қытайлық тау-кен кәсіпорындарына заңдық негіз бен тәжірибелік мәнге ие комплаенс-жауаптарды ұсынады.
Сұрақ: Қатты пайдалы қазбаларды өндіру лицензиясының «ұстап тұру мәртебесі» (статус удержания) дегеніміз не? Ол кәсіпорынның өндіру құқығының мерзіміне және ең төменгі шығындар бойынша міндеттемелеріне қалай әсер етеді?
Ұстап тұру мәртебесі — бұл қатты пайдалы қазбаларды өндіру лицензиясының қолданылу мерзімі ішінде құзыретті орган тарапынан жер қойнауы учаскесіне (немесе оның бір бөлігіне) берілетін, жер қойнауын пайдаланушыға өндіруді заңды түрде бастамауға немесе тоқтата тұруға мүмкіндік беретін арнайы құқықтық режим. Жер қойнауын пайдаланушы лицензияның қолданылу мерзімі ішінде кез келген уақытта тиісті өтініш бере алады.
Ұстап тұру мәртебесі кезеңінде өндіру учаскесіне тиесілі өндіру мерзімі заңға сәйкес ұстап тұру мәртебесінің нақты ұзақтығына толық сәйкес келетін уақытқа ұзартылады. Кәсіпорынның комплаенс-жүктемесі тұрғысынан алғанда, жер қойнауы учаскесіне ұстап тұру мәртебесі берілгеннен кейін жер қойнауын пайдаланушы осы кезең ішінде Кодекстің 210-бабында көзделген өндіру кезеңіндегі заңды міндеттемелерді орындаудан және соған байланысты есептілікті тапсырудан босатылады. Егер ұстап тұру мәртебесі өндіру лицензиясы шегіндегі жер қойнауы учаскесінің тек бір бөлігіне ғана берілсе, Кодекстің 208-бабы 2-бөлігінде көзделген жер қойнауын пайдаланушының міндеттемелер мөлшері барабар түрде кемітіледі. Ұстап тұру мәртебесін берудің түпкілікті рәсімделуі құзыретті органның жер қойнауын пайдаланушыға қайта ресімделген өндіру лицензиясын беруі арқылы жүзеге асырылады, оның ішінде ұстап тұру мәртебесі қолданылатын учаскенің аумағы мен оның нақты қолданылу мерзімі көрсетіледі. Жоғарыда аталған нормалар «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодекстің 222–230-баптарында (adilet) бекітілген.
Сұрақ: Тау-кен кәсіпорны қандай заңды жағдайларда ұстап тұру мәртебесіне өтініш бере алады? Әрбір негіздің нақты қолданылу шарттары қандай?
Кодекс ережелеріне сәйкес, ұстап тұру мәртебесіне өтініш беру үшін заңмен айқындалған төрт негіздің бірі болуы шарт. Кәсіпорын өзі тап болған нақты объективті жағдайға сәйкес негізді таңдап, бұлтартпас растаушы құжаттарды ұсынуға тиіс. Нақты төрт заңды негіз бен олардың қолданылу шарттары төмендегі кестеде көрсетілген:
| Өтініш беру негізінің жіктелуі | Заңды қолданылу шарттары мен талаптары |
|---|---|
| Нарықтық конъюнктураның қолайсыздығы | Қолайсыз нарықтық жағдайларға байланысты барланған пайдалы қазбаларды өндіру жер қойнауын пайдаланушы үшін экономикалық жағынан тиімсіз болып табылса және бұл өндіру жұмыстары алдағы бес жыл ішінде қайтадан рентабельді бола алады деп пайымдауға негізді себептер болса |
| Экологиялық технологиялардың жоқтығы | Қатты пайдалы қазбаларды өндіру операцияларының экологиялық қауіпсіздік талаптарына сәйкес келуін қамтамасыз ететін тиісті технологиялардың болмауы |
| Еңсерілмейтін күш жағдайлары (форс-мажор) | Қолданыстағы жағдайларда төтенше және алдын алуға болмайтын объективті мән-жайлардың (мысалы, дүлей зілзалалар, соғыс қимылдары және т.б.) орын алуы |
| Оңалту рәсіміне өту | Жер қойнауын пайдаланушыға қатысты оңалту рәсімін қолдану туралы сот шешімінің заңды күшіне енуі |
Дереккөз: «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодекстің 222–230-баптары (adilet)
Кәсіпорын өтініш берген кезде жоғарыда аталған жіктеме бойынша нақты объективті жағдайларды егжей-тегжейлі баяндауы қажет. Егер растаушы құжаттарға қатысты күмән туындаса, нақты шешім құзыретті органның жеке жауабына сәйкес айқындалады.
Сұрақ: Ұстап тұру мәртебесіне өтініш беру үшін қандай құжаттар қажет? Қарау рәсімі мен заңды мерзімдері қалай белгіленген?
Ұстап тұру мәртебесі жер қойнауын пайдаланушының немесе оның заңды оңалтушы басқарушысының құзыретті органға жазбаша өтініш беруі арқылы ресімделеді, өтініште өтініш беруге негіз болған объективті мән-жайлар толық баяндалуы тиіс. Өтінішке заңда белгіленген екі негізгі құжат қоса берілуі міндетті: біріншіден, Кодекстің 222-бабы 5-бөлігінің 1–4-тармақтарында көрсетілген заңды мән-жайлардың бар екенін дәлелдейтін жеткілікті құжаттар; екіншіден, жер қойнауын пайдаланушының өзі бекіткен жұмыс бағдарламасы.
Құзыретті орган өтінішті алған соң оны қарастырады. Кодексте көзделген бас тарту негіздері болмаған және жұмыс бағдарламасы мақұлданған жағдайда, құзыретті орган өтініш келіп түскен күннен бастап он жұмыс күні ішінде өтініш берушіге жер қойнауы учаскесін консервациялау жобасын ұсыну туралы хабарлама жібереді. Өтініш беруші осы хабарламаны алған күннен бастап төрт айдан кешіктірмей экологиялық рұқсат талаптарына сәйкес келетін консервациялау жобасын әзірлеп, ұсынуға міндетті; егер өтініш берушінің кінәсінен тыс объективті себептерге байланысты белгіленген мерзімде аяқтау мүмкін болмаса, өтініш беруші мерзімді ұзарту туралы өтініш беруге құқылы, ал құзыретті орган көрсетілген төрт айлық мерзім өткен соң оны төрт айдан аспайтын мерзімге ұзарта алады. Өтініш беруші консервациялау жобасын белгіленген тәртіппен ұсынғаннан кейін, құзыретті орган бес жұмыс күнінен аспайтын мерзімде ұстап тұру мәртебесін беруді мақұлдайды және ұстап тұру учаскесі көрсетілген жаңа лицензияны береді. Аталған мерзімдер мен рәсімдер «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодекстің 222–230-баптарынан (adilet) алынған.
Сұрақ: Құзыретті орган ұстап тұру мәртебесі туралы өтінішті қандай жағдайларда қабылдамай тастайды? Бас тартылған жағдайда кәсіпорынның қандай қорғану жолдары бар?
Құзыретті орган қатты пайдалы қазбаларды өндіру учаскесіне (немесе оның бір бөлігіне) ұстап тұру мәртебесін беру туралы өтінішті қарау кезінде келесі төрт жағдайдың бірі орын алса, заңды түрде бас тартады:
1. Өтініш немесе оған қоса берілген құжаттар Кодексте белгіленген нысан мен мазмұн талаптарына сәйкес келмесе;
2. Кодекс талаптарына сәйкес қажетті барлық растаушы құжаттар толық ұсынылмаса;
3. Өтініш беруші заңда белгіленген мерзімде құзыретті органға тиісті талаптарға сай әзірленген жер қойнауы учаскесін консервациялау жобасын ұсынбаса;
4. Жер қойнауын пайдаланушы баяндаған мән-жайлар мен ұсынған дәлелдемелер ұстап тұру мәртебесіне өтініш берудің объективті негіздерін растау үшін жеткіліксіз болса.
Бас тарту туралы шешім жазбаша нысанда ресімделіп, бас тартудың нақты себептері көрсетілуі және заңмен белгіленген қарау мерзімі ішінде өтініш берушіге ресми түрде табысталуы тиіс. Құзыретті орган бас тарту туралы шешім қабылданған күннен бастап екі жұмыс күні ішінде өтініш берушіні хабардар етеді. Егер өтініш беруші бас тарту шешімімен келіспесе, ол хабарлама алған күннен бастап он жұмыс күнінен кешіктірмей Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес әкімшілік тәртіппен шағымдануға немесе сотқа жүгінуге құқылы. Өтініштің қабылданбауы кәсіпорынды қайтадан өтініш берудің заңды құқығынан айырмайды. Дәлелдемелердің жеткіліктілігіне күмән болған жағдайда, құзыретті органның жеке жауабы басшылыққа алынады. Қорғануға қатысты ережелер «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодекстің 222–230-баптарында (adilet) көрсетілген.
Осы жаңалыққа қатысты нормалар
Сұрақ: Ұстап тұру кезіндегі «жұмыс бағдарламасы» (программа работ) қандай міндетті мазмұнды қамтиды? Ұстап тұру кезеңінде кәсіпорын барлау жұмыстарын жүргізе ала ма?
Жұмыс бағдарламасы — жер қойнауын пайдаланушы әзірлейтін заңды құжат, оның негізгі құқықтық мақсаты жер қойнауы учаскесін ұстап тұру мәртебесінен түпкілікті шығаруға және өндіру операцияларын ойдағыдай қалпына келтіруге бағытталады. Жұмыс бағдарламасын әзірлеудің нақты қағидалары құзыретті орган тарапынан бекітіледі.
Кодекс талаптарына сәйкес, жұмыс бағдарламасы төмендегі үш негізгі элементтің мазмұнын сипаттауды және оларды іске асыру мерзімдерін нақты қамтуға тиіс:
1. Ұстап тұру мәртебесі берілетін өндіру учаскесінде жер қойнауын консервациялау бойынша нақты инженерлік-техникалық іс-шаралар және оларды орындау мерзімдері;
2. Жер қойнауын пайдаланушының жер қойнауы учаскесін ұстап тұру мәртебесінен шығару және өндіруді қайта қалпына келтіру үшін қабылдайтын нақты шаралары мен мерзімдері;
3. Жер қойнауын пайдаланушының осы учаскеде жұмыс істейтін қызметкерлерге қатысты әлеуметтік-экономикалық қолдау шараларын қабылдау жөніндегі міндеттемелері, атап айтқанда басқа жұмысқа ауыстыру, жаңа мамандықтар мен кәсіптерге қайта даярлау, біліктілікті арттыру сияқты қолдау шаралары.
Жер қойнауын пайдаланушы ұстап тұру мәртебесіндегі учаскені бекітілген жұмыс бағдарламасына қатаң сәйкестікте басқаруға және пайдалануға міндетті. Осы кезеңде кәсіпорын аталған учаскеде қатты пайдалы қазбаларды барлау жұмыстарын жүргізудің заңды құқығына ие болады, алайда бұл барлау жұмыстары жұмыс бағдарламасында тікелей көзделген жағдайда ғана рұқсат етіледі. Аталған құқықтар мен жұмыс бағдарламасының талаптары «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодекстің 222–230-баптарында (adilet) бекітілген.
Сұрақ: Жер қойнауы учаскесін консервациялаудың (консервация) нақты заңды талаптары мен инженерлік рәсімдері қандай? Консервация жұмыстарын кім қаржыландырады және ол қашан аяқталды деп саналады?
Жер қойнауы учаскесін консервациялау — тау-кен жұмыстарын уақытша тоқтату кезеңінде өндірістік объектілердің және өзге де ғимараттар мен құрылыстардың келешекте өндіру жұмыстары қайта басталған кезде қайта пайдалануға жарамды күйде сақталуын қамтамасыз етуге, сондай-ақ қауіпті өндірістік факторлардың зиянды әсерін азайтуға және авариялық жағдайлардың алдын алуға бағытталған кешенді инженерлік-техникалық іс-шаралар.
Жер қойнауын консервациялау құзыретті органмен келісілген жұмыс бағдарламасына сәйкес әзірленген консервациялау жобасы негізінде жүргізілуге тиіс. Бұл жоба экологиялық рұқсат талаптарына сай болуы және өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органмен келісілуі шарт. Консервациялау жобасын әзірлеу мен оны тікелей іске асыруға байланысты барлық шығыстарды жер қойнауын пайдаланушы өз есебінен өтейді.
Консервация жұмыстарының аяқталғанын білдіретін заңды белгі — бірлескен қабылдау құжатына қол қойылуы болып табылады: құзыретті орган арнайы комиссия құрады, ал консервациялау актісіне (акт консервации) жер қойнауын пайдаланушы мен аталған комиссия бірлесіп қол қояды. Комиссия құрамына қоршаған ортаны қорғау, өнеркәсіптік қауіпсіздік, жер қойнауын зерттеу саласындағы уәкілетті органдардың өкілдері кіреді; егер консервация жеке меншіктегі, тұрақты жер пайдаланудағы немесе ұзақ мерзімді өтеулі уақытша жер пайдаланудағы жер телімінде жүргізілсе, актіге міндетті түрде сол жер телімінің меншік иесі немесе жер пайдаланушысының өкілі де қол қоюға тиіс. Бұл қабылдап алу тәртібі «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодекстің 222–230-баптарында (adilet) жазылған.
Сұрақ: Ұстап тұру мәртебесінің ең ұзақ мерзімі қанша? Мерзімі өткен соң ұзарту қалай жүргізіледі? Ұзарту кезінде консервациялау жобасын қайта әзірлеу қажет пе?
Заңнамаға сәйкес, жер қойнауы учаскесіне ұстап тұру мәртебесі алғашқы рет қатарынан бес жылдан аспайтын мерзімге беріледі, осы мерзім аяқталған соң оны заңға сәйкес бір рет қана ұзартуға рұқсат етіледі, кейінгі ұзарту мерзімі де бес жылдан аспайды. Бір ғана қатты пайдалы қазбаларды өндіру лицензиясы шеңберіндегі жер қойнауы учаскесі үшін ұзартуды қосқанда ұстап тұру мәртебесінің жиынтық жалпы мерзімі он жылдан аспауға тиіс.
Мерзімді ұзарту рәсімін жүргізу кезінде жер қойнауын пайдаланушы ұстап тұрудың алғашқы мерзімі аяқталғанға дейін құзыретті органға ұзарту туралы өтініш береді. Ұзартуды қарау бастапқы өтініш берумен бірдей заңды тәртіп пен талаптарға бағынады, бірақ мұнда өте маңызды жеңілдетілген шарт бар: ұстап тұру мәртебесін ұзарту кезінде кәсіпорынға жер қойнауы учаскесін консервациялау жобасын қайта әзірлеу талап етілмейді.
Жер қойнауын пайдаланушы заң бойынша ұзартуға ресми түрде өтініш берген сәттен бастап, тіпті қарау рәсімі жүріп жатқан кездің өзінде де, құзыретті орган ұзартылған мерзімі көрсетілген жаңа өндіру лицензиясын бергенге дейін бұл учаскеде ұстап тұру мәртебесі қолданыла береді. Ұзартылған мерзім алдыңғы ұстап тұру мерзімі аяқталған күннің келесі күнінен бастап есептеледі. Ұзарту рәсімі мен мерзімдерінің құқықтық шектері «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодекстің 222–230-баптарында (adilet) нақты белгіленген.
Сұрақ: Ұстап тұру мәртебесі қандай жағдайда тоқтатылады? Құзыретті орган кәсіпорынды ұстап тұру мәртебесінен шығуға мәжбүрлеуге немесе тіпті лицензияны қайтарып алуға қандай жағдайларда құқылы?
Ұстап тұру мәртебесі бекітілген мерзімнің аяқталуымен табиғи түрде тоқтатылуы мүмкін немесе оған өтініш беруге негіз болған объективті мән-жайлар жойылғаннан кейін жер қойнауын пайдаланушының өзі бастамашылық жасап, мерзімінен бұрын тоқтатуға өтініш бере алады. Ұстап тұру мәртебесі тоқтатылған соң құзыретті орган өндіру лицензиясын қайта ресімдеп береді, ал тоқтатылғаннан кейін Кодекстің 208-бабы 2-бөлігінің барлық талаптары толық көлемде қайта қолданылады.
Кәсіпорынның өз еркімен шығуынан бөлек, құзыретті органның заңмен бекітілген қадағалау және тексеру өкілеттіктері бар. Жер қойнауы учаскесіне ұстап тұру мәртебесі берілген сәттен бастап алты ай өткен соң, құзыретті орган кез келген уақытта жер қойнауын пайдаланушыдан өтініш беруге негіз болған жағдайлардың әлі де объективті түрде сақталып отырғанын дәлелдейтін құжаттарды талап етуге құқылы. Жер қойнауын пайдаланушы тиісті хабарламаны алған күннен бастап қырық жұмыс күнінен аспайтын мерзімде дәлелдемелерді ұсынуға тиіс; өтініш негізінде, кәсіпорынның кінәсінен тыс объективті себептерге байланысты құзыретті орган бұл мерзімді жиырма жұмыс күнінен аспайтын уақытқа ұзарта алады. Егер тексеру нәтижесінде бұрынғы негіздердің жойылғаны анықталса немесе кәсіпорын белгіленген мерзімде дәлелдемелерді ұсынбаса, құзыретті орган кәсіпорынға жиырма жұмыс күні ішінде ұстап тұру мәртебесін тоқтатуға өтініш беріп, өндіруді қалпына келтіру туралы хабарлама жібереді. Егер кәсіпорын осы мерзімде өтініш бермесе, құзыретті орган тікелей Кодекстің 221-бабы 6-бөлігіне сәйкес лицензияны қайтарып алу рәсімін бастайды. Бұл мәжбүрлеп қадағалау және лицензияны қайтарып алу тетігі «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодекстің 222–230-баптарында (adilet) қамтылған.
Дереккөздер тізімі
- «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодекстің 222–230-баптары (adilet)
政策能查出处,落地找人对接,详情问 tumah.kz
Саясат дереккөзін тексеруге болады, жүзеге асыруға байланыс орнатамыз, толығырақ tumah.kz сайтынан сұраңыз
