Мәліметтер 2026 жылғы 17 қарашадағы жағдай бойынша (Asia/Almaty), нормативтік-құқықтық актілер adilet жүйесіндегі қолданыстағы мәтінге сәйкес келтірілген
Қазақстандағы қытайлық кәсіпорындардың жылжымайтын мүлік ипотекасы мен борышты өндіріп алу ережелерін талдау
Tumah компаниясының 2026 жылғы 16 қарашада жариялаған «Қытайлық кәсіпорындардың Қазақстандағы екінші нарықтағы өнеркәсіптік ғимараттардың жылжымайтын мүлік құқықтары мен ауыртпалықтарын тексеру жөніндегі нұсқаулығының» жалғасы ретінде, бұл мақала қытайлық өндірістік кәсіпорындардың қаржы жетекшілеріне арналады. Кәсіпорын өнеркәсіптік ғимараттар мен жерді банкке кепілге қойып қаржы тартқанда немесе активтерді біріктіруде кепіл ауыртпалығы бар мүлікті қабылдағанда, Қазақстанның «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» («Об ипотеке недвижимого имущества») Заңының (әрі қарай — Ипотека туралы заң) императивтік нормаларын сақтауы тиіс. Ипотекалық шарт талаптарын, қамтамасыз ету шегін, ипотекалық куәлік айналымын және өндіріп алу рәсімдерін білу — дефолт тәуекелдерінің алдын алудың негізі. Нақты несиелендіру мәліметтері уәкілетті органдардың немесе банктің жауабына сәйкес нақтылануы қажет.
Сұрақ: Қытайлық кәсіпорындар Қазақстанда өндірістік ғимараттар мен жерді кепілге қойғанда, ипотекалық шартта қандай нысандық талаптар мен міндетті талаптар қамтылуы тиіс?
Ипотека туралы заңның 6 және 7-баптарына сәйкес, жылжымайтын мүлік ипотекасы жазбаша нысанда жасалып, кепіл беруші мен кепіл ұстаушының қол қоюымен ресімделеді; егер кепіл беруші үшінші тұлға (заттық кепілгер — вещный поручитель) болса, борышкер де шартқа бірлесіп қол қояды. Ипотека құқығы мемлекеттік тіркелген кезден туындайды, нотариалды куәландыру — тараптар келісімі бойынша «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet).
Ипотекалық шартта мынадай мәліметтер нақты көрсетілуі тиіс:
1. Кепіл берушінің, кепіл ұстаушының, сондай-ақ борышкердің (егер ол кепіл беруші болмаса) толық атауы (аты-жөні) және заңды мекенжайы;
2. Негізгі міндеттеменің мәні, мөлшері және орындалу мерзімі; егер бөліп төленсе — төлемдердің мерзімділігі, күндері және әр төлемнің мөлшері (немесе оларды анықтау шарттары);
3. Кепілге қойылған жылжымайтын мүліктің тізімдемесі мен орналасқан жері;
4. Кепіл берушінің осы мүлікке құқығының сипаты (меншік құқығы, шаруашылық жүргізу құқығы т.б.);
5. Кепіл берушінің міндеті: соттан тыс өндіріп алу кезінде кредиттік ұйым мен бағалаушыларға кепіл нысанына кіру рұқсатын беру;
6. Кепіл берушінің келісімі: міндеттеме орындалмаған жағдайда өндіріп алуды соттан тыс сауда-саттық арқылы жүзеге асыруды мақұлдау;
7. Кепіл берушінің деректерінің өзгергені туралы хабарлау міндеті: мекенжайы, атауы, құжаттары не байланыс нөмірлері өзгерген күннен бастап 15 жұмыс күні ішінде кепіл ұстаушыға жазбаша хабарлау «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet).
Аталған Заңның 7-бабының 1-1-тармағы бойынша, ҚР Азаматтық кодексінде немесе осы Заңда көзделген жағдайларды қоспағанда, ипотекалық шартта кепіл ұстаушының қарыз бен сыйақыны өз қалауымен мерзімінен бұрын талап ету құқығын белгілеуге тыйым салынады «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet).
Сұрақ: Ипотекалық шартты жасасу кезінде қандай қосымшалар тіркелуі мүмкін? Кепіл беруші үшінші тұлғалардың құқықтары туралы қандай ақпараттандыру міндетін арқалайды?
Заңның 11-бабына сәйкес, тараптар ипотекалық шартқа ипотека шарттарын айқындайтын құжаттарды және кепіл ұстаушының құқықтарын жүзеге асыруды қамтамасыз ететін растау құжаттарын (жоспарлық сызбалар, жабдықтар тізімдемесі, ортақ меншік иелерінің келісімдері т.б.) қоса алады «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet).
Заңның 10-бабы бойынша: кепіл беруші ипотека тіркелгенге дейін өзіне белгілі болған үшінші тұлғалардың кепіл нысанасына құқықтары туралы (мемлекеттік тіркеуден өтпесе де: жалдау, сервитут т.б.) кепіл ұстаушыға хабарлауға міндетті «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet).
Егер хабарлау міндеті орындалмаса, кепіл ұстаушы негізгі міндеттемені мерзімінен бұрын орындауды немесе шарт талаптарын өзгертуді талап етуге құқылы «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet). Қытайлық кәсіпорындар жалға берілген не ауыртпалығы бар нысандарды сатып алғанда бұл жазбаларды мұқият тексеруі қажет.
Сұрақ: Жылжымайтын мүлік ипотекасының қамтамасыз ету шегіне заң бойынша не кіреді? Қосымша күтіп-ұстау шығындары мен төленген салықтар басым тәртіппен өтеле ме?
Заңның 3-бабына сәйкес, ипотекалық қамтамасыз ету негізгі борышты толық немесе бір бөлігін, ал өзгеше көзделмесе — сыйақыны өтеуді қамтиды «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet).
Шартта өзгеше көзделмесе, қамтамасыз ету көлеміне мыналар да кіреді:
1. Міндеттемені орындамау не кешіктіру салдарынан келтірілген шығындарды өтеу;
2. Тұрақсыздық айыбы (айыппұлдар мен өсімпұлдар);
3. Өзгенің ақшасын заңсыз пайдаланғаны үшін есептелген тұрақсыздық айыбы;
4. Өндіріп алуға байланысты сот шығыстары;
5. Кепіл мүлкін өткізуге (сатуға) жұмсалған тікелей шығыстар «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet).
Шекті сома ережесі: егер шартта қамтамасыз етілетін талаптардың жалпы тұрақты сомасы (общая твердая сумма) белгіленсе, одан асатын негізгі міндеттеме ипотекалық қамтамасыз ету шегінен шығарылады; алайда сату шығыстары, сот шығындары және күтіп-ұстау шығыстары бұл шектеуге бағынбайды «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet).
Заңның 4-бабына сәйкес, кепіл ұстаушы мүлікті сақтауға, күзетуге қаражат шығарса немесе мүлік бойынша салықтарды, міндетті төлемдерді, коммуналдық қызметтерді (су, жарық, газ, жылу) өтесе, бұл қажетті шығыстар кепілдегі мүлік құны есебінен басым тәртіппен өтеледі «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet).
Сұрақ: Кәсіпорын ипотека қолданылып тұрған кезеңде өндірістік ғимараттар мен жерді сата ала ма немесе иеліктен шығара ала ма? Кепіл мүлкін заңсыз билеу қандай салдарға әкеледі?
Ипотека қолданысында қос заңды шектеу бар: ҚР Азаматтық кодексінің 315-бабының 2-тармағына және осы Заңға сай, кепіл ұстаушының жазбаша рұқсатынсыз мүлікті иеліктен шығаруға тыйым салынады; екіншіден, егер ипотекалық куәлік берілген болса, кепіл берушіге ипотекадағы мүлікті иеліктен шығаруға заңмен тікелей тыйым салынады «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet).
Кепіл беруші мүлікті өз бетінше билесе, Заңның 8-бабының 1-тармағына сай кепіл ұстаушы:
1. Мәмілені жарамсыз деп тану туралы сотқа арыздана алады;
2. Негізгі міндеттемені мерзімінен бұрын орындауды және актив кімнің атында болса да, одан мәжбүрлі өндіріп алуды талап ете алады «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet).
Сатып алушының ортақ жауапкершілігі: егер сатып алушы шектеулерді бұза отырып сатылғанын білсе немесе білуге тиіс болса, сатып алынған мүлік құны шегінде кепіл берушімен бірге кепіл ұстаушы алдында ортақ жауапты болады «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet). Соттан тыс сауда-саттық туралы алғашқы хабарландыру жарияланған күннен бастап, мүлікке қатысты барлық мәмілелерге тыйым салынады, оны бұзған мәміле бастан-ақ жарамсыз «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet).
Осы жаңалыққа қатысты нормалар
- Срок аренды земли в Казахстане для иностранной компанииИностранцы и иностранные юридические лица могут иметь в частной собственности земельные участки под застройку производ…Мәтін мен негізі →
- За сколько нужно уведомить работника об увольнении в Казахстане?При расторжении трудового договора в связи с ликвидацией работодателя или сокращением численности (штата) работодатель…Мәтін мен негізі →
- Могут ли иностранцы владеть промышленной землёйСогласно п.Мәтін мен негізі →
Сұрақ: Заңда белгіленген «ипотекалық куәлік» (ипотечное свидетельство) қандай құжат? Оның практикалық айналымының негізгі тұстары қандай?
Заңның 12-бабына сәйкес, ипотекалық куәлік — атаулы ордерлік бағалы қағаз (ордерная ценная бумага). Ұстаушысы негізгі міндеттеменің орындалуын қабылдауға және міндеттеме бұзылғанда кепілдегі мүліктен өндіріп алуды жүзеге асыруға құқылы «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet).
Негізгі ережелері:
1. Берілуі мен тіркелуі: бір ғана түпнұсқа данада жасалып кепіл ұстаушыға беріледі, шартта белгі соғылады; оның берілуі, өзгертілуі және келесі тұлғаға табысталуы мүліктің орналасқан жері бойынша мемлекеттік тіркеуден өтеді «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet).
2. Берілу тәсілі: 16-бапқа сай, толық атаулы индоссамент қойылып табысталады, бланкілік индоссаментке тыйым салынады; куәлікті беру талап құқығының ауысуын білдіреді; оны одан әрі беруге тыйым салатын жазбалар жарамсыз «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet).
3. Жауапкершіліктен босату: индоссант «мен үшін айналымсыз» («без оборота на меня») белгісін қойып тіркесе, регрестік жауапкершілік көтермейді «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet).
4. Тоқтатылуы: 19-бапқа сәйкес, құқықтар толық орындалғанда; қағаз кепіл берушіге өз еркімен қайтарылғанда; орындау мерзімі өткен соң 1 айда талап қойылмағанда; кепіл мүлкі жойылғанда тоқтатылады «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet). Соңғы екі жағдайда шартқа негізделген талап ету құқығы сақталады.
Сұрақ: Міндеттемелер бұзылған кезде сот арқылы талап ету мен соттан тыс сауда-саттық арқылы ипотекалық құқықты жүзеге асырудың қандай негізгі рәсімдік айырмашылықтары бар?
Борышкер міндеттемесін бұзғанда кепіл ұстаушы мүлікті сот арқылы немесе соттан тыс сенім білдірілген тұлға (доверенное лицо) арқылы сауда-саттықта өткізе алады. Үшінші тұлғалардың заңды келісімі болмаса, кепіл заты тарихи-мәдени құндылыққа ие болса, ортақ меншік иелері соттан тыс өткізуге келісім бермесе немесе нысан тұрғын үй мақсатындағы жер телімі болса, соттан тыс өндіріп алуға тыйым салынады, мәселе тек сот арқылы шешіледі «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet).
Жүзеге асыру тәсілдерін салыстыру:
| Салыстыру бағыты | Сот тәртібімен жүзеге асыру (Судебный порядок) | Соттан тыс сауда-саттық арқылы жүзеге асыру (Внесудебный порядок) |
|---|---|---|
| Бастау негізі мен жүргізуші субъект | Кепіл ұстаушының талабы бойынша сот шешімі; сауда-саттықты сот орындаушысы жүргізеді | Ипотекалық шарт талаптары; сауда-саттықты сенім білдірілген тұлға (доверенное лицо) ұйымдастырады |
| Заңды тыйым салынатын жағдайлар | Бұзушылық өте мардымсыз әрі сома мүлік құнына сай келмесе сот өндіріп алудан бас тарта алады | Келісімдердің болмауы, мәдени-тарихи құндылық, меншік иелерінің қарсылығы немесе нысанның тұрғын үй болуы соттан тыс өндіруге тыйым салады |
| Алдын ала хабарлау және жеңілдік мерзімі | Сотқа шақыру қағазы тапсырылып, сот отырысында істі қарау мерзіміне тәуелді | Өндіріп алу туралы хабарлама табысталып, тіркеу органында тіркеледі, өтеуге 30 күн беріледі |
| Мүлікті бағалау талаптары | Сот бастапқы баға мен соманы шешімде белгілейді | Кепіл ұстаушы есебінен бағаланады, бағалау есебіне 6 ай толғанша сатылмаса, қайта бағаланады |
| Сауда-саттық хабарландыруының мерзімі мен орны | Атқарушылық іс жүргізу заңнамасына сәйкес жарияланады | Сауда-саттыққа дейін кемінде 10 күнтізбелік күн бұрын газеттерде екі тілде және сайтта жарияланады; нысанда ілінеді |
| Орындауды кейінге қалдыру ережесі | Ауыл шаруашылығы жерлері бойынша дәлелді себеппен сот шешімімен 1 жылға дейін шегерілуі мүмкін (банкроттық не қаржылық жағдай нашарлағаннан басқа) | Сотқа тоқтата тұру туралы арыздана алады, бірақ соттан тыс рәсімнің өзі сөзсіз кейінге қалдыру мерзімін көздемейді |
| Сотқа шағымданудың ескіру мерзімі мен негіздері | Сот шешіміне апелляциялық не кассациялық шағым келтіру | Сауда-саттық заңсыз жүргізілсе, 3 ай ішінде сотқа оны жарамсыз деп тану туралы талап қойылуы мүмкін |
Дереккөз: «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet)
Соттан тыс сауда-саттық кезінде кепіл берушіге хабарлама берілгенде берешектің мерзімі өткеніне 2 ай толмаса немесе хабарландыру 10 күнтізбелік күннен аз уақыт бұрын берілсе, сот сауда-саттықты жарамсыз деп тани алады; кез келген тәсілде, мүлік сатылғанға дейін қарыз толық өтелсе, өндіріп алу дереу тоқтатылады «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet).
Сұрақ: Сауда-саттық өтпеді деп танылғанда қалай әрекет етіледі? Кепіл ұстаушы қандай жағдайда активті тікелей өз меншігіне айналдыра алады?
Заңның 32-бабының 1-тармағына сай, сауда-саттық екі жағдайда өтпеді (торги несостоявшимися) деп жарияланады: қатысушылар 2 адамнан аз болса немесе жеңімпаз соманы төлемесе. Сенім білдірілген тұлға келесі күннен кешіктірмей сауда-саттықты өтпеді деп жариялайды «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet).
Сауда-саттық өтпегенде:
1. Сатып алушылар 2 адамнан аз болса: кепіл ұстаушы белгіленген ағымдағы бағалау құнымен мүлікті тікелей өз меншігіне алуға немесе жаңа сауда-саттық тағайындауды талап етуге құқылы «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet).
2. Жеңімпаз төлемді төлемесе: кепіл ұстаушы өтпеді деп жарияланған күннен бастап 10 күн ішінде сатып алу-сату шартын жасап мүлікті өз меншігіне алуға құқылы, бұл ретте бастапқы ипотекалық шарт тоқтатылады «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet).
Синдикатталған қарыз (синдицированный заем) бойынша: кепілді меншікке бірінші кезекте алу құқығы талаптардың ең үлкен үлесіне ие ортақ кепіл ұстаушыға тиесілі; бұл құқықты жүзеге асырған кредитор 10 жұмыс күні ішінде бағаланған құн бойынша қалған қатысушыларға олардың үлесіне сай төлем жүргізуге міндетті «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet).
Сұрақ: Кепілді сатудан түскен қаражат қандай кезекпен өтеледі? Сату бағасы қарызды жабуға жетпеген жағдайда негізгі борыш тоқтатыла ма?
Заңның 36-бабында бекітілген төрт деңгейлі өтеу кезектілігі:
1. Бірінші кезекте: сауда-саттықты ұйымдастыруға және мүлікті өткізуге байланысты баждар мен нақты шығыстар;
2. Екінші кезекте: негізгі борыш, сыйақы және заңды тұрақсыздық айыптары;
3. Үшінші кезекте: кейінгі ипотекалармен және өзге де тіркелген ауыртпалықтармен қамтамасыз етілген берешектер;
4. Төртінші кезекте: қалған қаражат кепіл берушіге қайтарылады «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet).
Қаржы жетекшілері үшін маңызды норма 37-баптың 2-тармағында көрсетілген: егер кепіл мүлкі шарт жасалғанда негізгі міндеттемені толық өтейтін болса, ол соттан тыс сауда-саттықта сатылып, түскен ақша негізгі борыш сомасынан аз болғанда немесе кепіл ұстаушы мүлікті өз меншігіне қабылдағанда, негізгі міндеттеме ипотекамен бір мезгілде тоқтатылады «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet).
Соттан тыс өндіріп алу кезінде аталған шарттар сақталса, банк кәсіпорынның қалдық қарызын одан әрі өндіріп алуға құқылы емес. Соттық сауда-саттықта сатудан түскен қаражат жетпегенде борыштың тоқтатылуы тек табысы төмен жеке тұлғалардың баспана ипотекасына ғана қолданылады; өндірістік ғимараттарды сот арқылы сатудағы айырма уәкілетті органдардың немесе банктің жауабына сәйкес нақтылануы тиіс. Міндеттеме толық орындалғанда не мүлік сатылғанда, кәсіпорын кепіл ұстаушыдан ипотеканы тоқтату туралы мемлекеттік тіркеу жүргізуді талап етуі қажет «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» Заң (adilet).
Дереккөздер тізімі
政策能查出处,落地找人对接,详情问 tumah.kz
Саясат дереккөзін тексеруге болады, жүзеге асыруға байланыс орнатамыз, толығырақ tumah.kz сайтынан сұраңыз
