Мәліметтер 2026 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша (Asia/Almaty), нормативтік-құқықтық актілер adilet жүйесіндегі қолданыстағы мәтінге сәйкес
Қазақстандағы қатты пайдалы қазбаларды барлау лицензиясы бойынша ең төменгі шығыстар және сәйкестікті басқару жөніндегі практикалық нұсқаулық
Қазақстанда қатты пайдалы қазбаларды барлауға арналған лицензиясы (лицензия на разведку ТПИ) бар кәсіпорындар жыл сайын заңмен белгіленген барлау міндеттемелерін орындауға тиіс, ал оның негізгі көрсеткіші — жылдық ең төменгі барлау шығыстары болып табылады. Бұл шығыстар тұрақты сома түрінде белгіленбейді, ол Қазақстан Республикасының бюджет туралы заңында көзделген айлық есептік көрсеткішке (АЕК/МРП) негізделеді және барлау кезеңінің жылына, сондай-ақ лицензия қамтитын блоктар санына байланысты сатылы түрде ұлғайып отырады.
Сұрақ: Қатты пайдалы қазбаларды барлау лицензиясы иегерлері үшін жылдық ең төменгі барлау шығыстарының мөлшері қалай белгіленген?
Жауап: Қазақстанның жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы заңнамасына сәйкес, жер қойнауын пайдаланушы жылдық ең төменгі барлау шығыстарын сақтауға заңды түрде міндетті. Есептеу базасы ретінде тиісті қаржы жылына арналған бюджет туралы заңда белгіленген және есепті жылдың 1 қаңтарында қолданыста болатын айлық есептік көрсеткіш (МРП) алынады, әрі тек барлау блогында нақты жүргізілген шығыстар ғана есепке алынады. Лицензияда толық емес блоктар болған жағдайда, олар толық блок үшін белгіленген мөлшерлеме бойынша есептеледі; егер барлаудың соңғы жылы толық жыл болмаса немесе жыл ішінде блоктардан бас тартылған болса, онда шығыстар сол жылдағы нақты толық барлау айларының санына қарай қайта есептеледі «О недрах и недропользовании» кодексінің 191–200-баптары (adilet). Заңмен белгіленген жыл сайынғы міндетті шығыстардың еселігі төмендегі кестеде көрсетілген:
| Барлау жылының кезеңі | 1 блок | 2-ден 5-ке дейінгі блок | 6-дан 10-ға дейінгі блок | 10 блоктан асатын бөлігі (әрбір қосымша 1 блок үшін) |
|---|---|---|---|---|
| 1–3 жылдар (жыл сайын) | 1200 еселенген МРП | 1800 еселенген МРП | 2300 еселенген МРП | 120 еселенген МРП |
| 4–6 жылдар (жыл сайын) | 1200 еселенген МРП | 2300 еселенген МРП | 3500 еселенген МРП | 180 еселенген МРП |
| 7–8 жылдар (жыл сайын) | 1800 еселенген МРП | 3500 еселенген МРП | 5800 еселенген МРП | 230 еселенген МРП |
| 9–10 жылдар (жыл сайын) | 2300 еселенген МРП | 5800 еселенген МРП | 8000 еселенген МРП | 350 еселенген МРП |
| 11-жылдан бастап (жыл сайын) | 3500 еселенген МРП | 8000 еселенген МРП | 11500 еселенген МРП | 460 еселенген МРП |
Дереккөз: «О недрах и недропользовании» кодексінің 191–200-баптары (adilet).
Сұрақ: Нақты қандай жұмыс шығындары жылдық барлау шығыстарына толық көлемде есептеледі?
Жауап: Заңнамада жекелеген лицензия бойынша барлау шығыстары құрамына қосуға болатын далалық және техникалық қызметтердің 17 санаты нақты көрсетілген:
1. Геологиялық барлау жұмыстары: геологиялық картаға түсіру, сынама алу, бұрғылау, кернді құжаттау, кернсіз бұрғылау сынамаларын құжаттау, геологиялық деректерді интерпретациялау және өңдеу, петрология, геологиялық жоспарларды жобалау, геологиялық есептерді құрастыру.
2. Геохимиялық жұмыстар: геохимиялық сынама алу, талдау, деректерді өңдеу және интерпретациялау.
3. Геофизикалық жұмыстар: жерүсті және авиациялық геофизикалық барлау, геофизикалық зерттеулер мен каротаж, геофизикалық деректерді өңдеу және интерпретациялау.
4. Қашықтықтан зондтау жұмыстары: аэрофототүсірілім, ғарыштық мониторинг, қашықтықтан зондтау түсірілімдері, кескіндерді талдау және дешифрлеу.
5. Топографиялық-геодезиялық жұмыстар: геодезия және жерге орналастыру, координаттық тор түсірілімі, координаттық сызықтарды, қиылысу нүктелері мен шекараларды белгілеу және т.б.
6. Керн алып және кернсіз бұрғылау: алмасты бұрғылау, кернсіз бұрғылау, сондай-ақ кірме жолдар мен бұрғылау алаңдарын салу.
7. Ор қазу, шурф, тік ұңғыма сияқты барлау-тау-кен жұмыстарын жүргізу және жабдықтарды жалға алу.
8. Далалық отрядтарды материалдық-техникалық жабдықтау: керек-жарақтар, шығыс материалдары, азық-түлік, жабдықтарды жалдау, жанар-жағармай материалдары, жабдықтардың тозуы (амортизация), уақытша жұмысшылардың еңбекақысы.
9. Жобалау-сызу жұмыстары және қызметкерлердің еңбекақысы, барлауға байланысты көлік және тікұшақ қызметтері, далалық лагерьлерді тұрғызу және оларды тамақпен, тұру орындарымен қамтамасыз ету.
10. Қоршаған ортаның бастапқы жай-күйін зерттеу, барлаудың келесі кезеңінің немесе өндірудің техникалық-экономикалық негіздемесі (ТЭО), барлау салдарларын жою және жерді рекультивациялау, барлау жобасының құжаттарын әзірлеу, кен байытудың технологиялық сынақтары «О недрах и недропользовании» кодексінің 191–200-баптары (adilet).
Сұрақ: Әкімшілік шығыстарға шектеу бар ма? Қандай шығыстарды барлау шығыстарына қосуға тікелей тыйым салынған?
Жауап: Заңнама басқару және әкімшілік қажеттіліктерге, бухгалтерлік есепке, ғылыми зерттеулерге, кадрларды оқытуға және осыған ұқсас шығыстарды барлау шығыстарына жатқызуға рұқсат береді, бірақ оларға қатаң үлестік шектеу қойылған: мұндай шығыстардың мерзімдік есептердегі үлесі жер қойнауын пайдаланушы мәлімдеген жалпы шығыстардың 20%-ынан аспауы тиіс «О недрах и недропользовании» кодексінің 191–200-баптары (adilet).
Сонымен бірге, заңнама келесі 4 санаттағы шығындарды барлау шығыстарының құрамына қосуға қатаң тыйым салады:
1. Жергілікті жерде барлау блогының шекаралық белгілері мен геодезиялық пункттерін орнатуға (соның ішінде жерге орналастыру жұмыстарына) арналған шығыстар;
2. Жер қойнауын пайдалану құқығын алуға байланысты шығыстар (осы мақсатта шеккен ілеспе шығындарды қоса алғанда);
3. Лицензиядағы барлау блогымен тікелей байланысы жоқ ғылыми-зерттеу жұмыстары;
4. Жер иелері мен жер пайдаланушыларға келтірілген залал үшін төленетін өтемақы төлемдері «О недрах и недропользовании» кодексінің 191–200-баптары (adilet).
Сұрақ: Жер қойнауын пайдаланушы жыл сайын қандай есептерді тапсыруға міндетті? Аудитке және тапсыру мерзіміне қандай талаптар қойылады?
Осы жаңалыққа қатысты нормалар
- Лицензия на разведкуПо Кодексу о недрах разведочная лицензия выдаётся в порядке очерёдности заявок: срок 6 лет, одно продление до 5 лет; п…Мәтін мен негізі →
- Поправки в Кодекс о недрах 2026Закон № 249-VIII от 30.12.2025 изменил Кодекс о недрах: порог для проектов по переработке твёрдых полезных ископаемых …Мәтін мен негізі →
- МРП 2026С 1 января 2026 года месячный расчётный показатель (МРП) — 4 325 тенге, минимальная заработная плата — 85 000 тенге.Мәтін мен негізі →
Жауап: Белгіленген талаптарға сәйкес, жер қойнауын пайдаланушы жыл сайын мерзімдік есептердің 4 түрін тапсыруға міндетті:
1. Лицензиялық міндеттемелердің орындалуы туралы есеп (құзыретті органға ұсынылады, «Аудиторлық қызмет туралы» заңға сәйкес аудитордың растауын талап етеді немесе аудиттелген қаржылық есептілікте жеке ашылып көрсетілуі тиіс);
2. Сатып алынған тауарлар, жұмыстар, көрсетілетін қызметтер және олардағы жергілікті қамту үлесі туралы есеп (қатты пайдалы қазбалар жөніндегі құзыретті органға ұсынылады);
3. Жер қойнауын пайдаланушыны тікелей немесе жанама бақылайтын субъектілер/ұйымдық құрылым туралы есеп (қатты пайдалы қазбалар жөніндегі құзыретті органға ұсынылады);
4. Геологиялық есептер (жер қойнауын зерттеу жөніндегі мемлекеттік органға ұсынылады, ол алғашқы геологиялық ақпаратты, ғылыми-зерттеу тәжірибелерін, бұрғылауды, топырақ, жыныс пен су сынамаларын алу нәтижелерін қамтиды) «О недрах и недропользовании» кодексінің 191–200-баптары (adilet).
Есеп тапсыру мерзімдеріне қойылатын талаптар: өткен күнтізбелік жыл үшін мерзімдік есептер жыл сайын 30 сәуірден кешіктірілмей тапсырылуы тиіс; қызметі бір күнтізбелік жылдан аз болған жағдайда нақты жұмыс істеген кезеңі үшін ұсынылады; пайдаланылған жер қойнауы учаскесінің соңғы толық емес күнтізбелік жылы үшін есеп мерзім аяқталғаннан кейін 2 ай ішінде тапсырылуы қажет; лицензия тоқтатылғаннан кейін бұрынғы лицензиат 3 ай ішінде геологиялық барлау жұмыстарының түпкілікті нәтижелері туралы есепті тапсыруға міндетті «О недрах и недропользовании» кодексінің 191–200-баптары (adilet).
Сұрақ: Барлау жоспары (план разведки) қалай әзірленеді және бекітіледі? Блокта жұмыс жүргізу кезінде қандай негізгі шектеулер бар?
Жауап: Барлау жоспары — барлау жұмыстарын жүргізуге негіз болатын заңды жобалау құжаты. Оны жер қойнауын пайдаланушы дербес әзірлейді және бекітеді, ол бекітілген немесе өзгертілген күннен бастап қатарынан кемінде 3 жыл кезеңге арналған барлау түрлерін, әдістерін, болжамды жұмыс көлемін және мерзімдерін қамтуға тиіс; заң бойынша экологиялық рұқсат немесе мемлекеттік экологиялық сараптаманың оң қорытындысын алу талап етілсе, жоспардың көшірмесі осы құжаттар алынғаннан кейін ғана қатты пайдалы қазбалар жөніндегі құзыретті органға ұсынылады «О недрах и недропользовании» кодексінің 191–200-баптары (adilet). Құзыретті органға барлау жоспарының көшірмесін ұсынбайынша жұмыстарды бастауға қатаң тыйым салынады, сондай-ақ жоспардан тыс жұмыстарды жүргізуге де жол берілмейді.
Жұмыстарды жүргізу кезіндегі негізгі шектеулер:
1. Барлау блогында күрделі тұрақты құрылыстарды (капитальные сооружения) салуға тыйым салынады, сондай-ақ тау-кен өндіру және байыту өнеркәсібінің қалдықтары сияқты техногендік минералдық түзілімдерді орналастыруға қатаң тыйым салынады;
2. Жер асты суларының физика-химиялық қасиеттерін анықтау үшін міндетті гидрогеологиялық зерттеулер жүргізілуі тиіс;
3. 1000 текше метрден аспайтын тау-кен массасын қазып алу және топырақты жылжыту тек зертханалық және технологиялық сынама алу мақсатында ғана және барлау жоспарына енгізілген жағдайда рұқсат етіледі; ал 1000 текше метрден асатын көлемде қазу қолданыстағы өнеркәсіптік деңгейдегі байыту-металлургиялық шешімдер болмаған жағдайда және құзыретті тұлғаның (компетентное лицо — KAZRC кодексінде көзделген кәсіби ұйымның мүшесі немесе танылған шетелдік кәсіби ұйымның мүшесі болып табылатын жеке тұлға) қорытындысы болған кезде ғана, құзыретті органның арнайы рұқсатымен және жою бойынша қосымша кепілдік қамтамасыз етілгенде мүмкін болады. Рұқсатсыз артық қазып алу блок мақсатын заңсыз өзгерту болып саналады және лицензияны бірден кері қайтарып алуға әкеп соғады «О недрах и недропользовании» кодексінің 191–200-баптары (adilet).
Сұрақ: Барлау жұмыстары аяқталғанда немесе блоктар қайтарылғанда қандай жою және рекультивация міндеттемелері орындалуы тиіс?
Жауап: Барлау салдарларын жою жерді рекультивациялау арқылы жүзеге асырылады және Жер кодексінің талаптарына сәйкес келуі тиіс; егер бұл блок өндіру лицензиясына ауыстырылса, барлау салдарын жою міндеттемесі өндіру салдарын жою міндеттемесіне қосылады «О недрах и недропользовании» кодексінің 191–200-баптары (adilet).
Өндіруге ауыстырылмаған блоктар бойынша жер қойнауын пайдаланушы лицензия тоқтатылғаннан кейін 6 ай ішінде салдарды жоюды аяқтауға тиіс; ауа райы мен климаттық жағдайларға байланысты жүргізу мүмкін болмаған жағдайда, құзыретті органға ең көбі 6 айға дейін ұзарту туралы өтініш беруге болады. Егер барлау кезінде жер беті немесе су түбі бұзылмаған болса, жою жұмыстарын жүргізу талап етілмейді, бұл ретте 5-тармақта көрсетілген тұлғалар қол қоятын барлау учаскесін тексеру актісі (акт обследования участка разведки) жасалып, жою жұмыстарын жүргізу қажеттілігінің жоқтығы расталады.
Жою жұмыстарының аяқталуын растайтын құжат — жою актісі (акт ликвидации) болып табылады. Бұл актіге облыстың, республикалық маңызы бар қаланың немесе астананың жергілікті атқарушы органы құрған комиссия (оның өкілдерінен, сондай-ақ қоршаған ортаны қорғау, өнеркәсіптік қауіпсіздік, жер қойнауын зерттеу жөніндегі уәкілетті органдардың өкілдерінен құралады) және жер қойнауын пайдаланушы (құқығы тоқтатылған тұлға, егер ол бар болса) қол қояды; егер жою жұмыстары жеке меншіктегі немесе тұрақты/ұзақ мерзімді өтеулі жер пайдалану құқығындағы жерлерде жүргізілсе, жер иесі немесе жер пайдаланушы да бөлек қол қоюға тиіс. Барлау жұмыстары басталғанға дейін кәсіпорын блоктар санына және бюджет туралы заңда белгіленген МРП мөлшеріне сәйкес міндеттемелерді орындау кепілдігін ұсынуы қажет, жою кепілдігі берілмейінше жұмыс жүргізуге қатаң тыйым салынады; блоктардың бір бөлігінен өз еркімен бас тартқан кезде, алдымен қайтарылатын бөлік бойынша жою жұмыстары аяқталып, тиісті кепілдік сомасы қайта есептеліп кемітілуі тиіс «О недрах и недропользовании» кодексінің 191–200-баптары (adilet).
Сұрақ: Егер жылдық ең төменгі шығыстар орындалмаса, лицензия бірден қайтарып алына ма? Қалпына келтіру тетігі мен лицензияны қайтарып алу процесі қандай?
Жауап: Ең төменгі шығыстар көлемі орындалмаған жағдайда лицензия бірден күшін жоймайды, өйткені заңнамада бұзушылықты түзету рәсімдері қарастырылған. Егер жылдық ең төменгі шығыстар міндеттемесі бұзылса, жер қойнауын пайдаланушы жетіспейтін шығыс сомасын толық өтеуге және есепті жылдан кейінгі жылдың 4 айынан кешіктірмей құзыретті органға бұзушылықты жою туралы арнайы есеп тапсыруға тиіс; бұл өтелген шығыстар сомасы ағымдағы жылдың қалыпты шығыстар есебіне қайта қосылмайды «О недрах и недропользовании» кодексінің 191–200-баптары (adilet).
Егер белгіленген тәртіппен түзету жүргізілмесе және бұзушылық жойылмаса, құзыретті орган жазбаша ескерту хабарламасын жібереді, ал кәсіпорын хабарламаны алған күннен бастап 3 айлық түзету мерзіміне ие болады; егер 3 ай ішінде бұзушылық толық жойылып, растайтын құжаттар жазбаша түрде есепке ұсынылмаса, құзыретті орган лицензияны қайтарып алу туралы хабарлама жібереді, ал лицензия кәсіпорын қайтарып алу туралы хабарламаны алғаннан кейін 3 ай өткен соң ресми түрде тоқтатылады. Кәсіпорын лицензияны қайтарып алу туралы хабарламаны алған күннен бастап 15 жұмыс күні ішінде сотқа шағым түсіре алады, сот талқылауы кезінде орындау тоқтатыла тұрады «О недрах и недропользовании» кодексінің 191–200-баптары (adilet). Еңсерілмейтін күш (форс-мажор) жауапкершіліктен босату үшін дәлел бола алады, бірақ заңда мыналар форс-мажор болып саналмайтыны нақты жазылған: қаражаттың немесе техникалық жабдықтардың жетіспеушілігі, нарықта қажетті тауарлар мен қызметтердің болмауы, әкімшілік жазаға тартылу.
Сұрақ: Барлау лицензиясының қолданылу мерзімі қалай есептеледі? Оны ұзартуға қандай заңды шектеулер бар?
Жауап: Қатты пайдалы қазбаларды барлау лицензиясы бастапқыда қатарынан 6 жыл мерзімге беріледі; осы мерзім аяқталған соң өтініш бойынша бір рет ұзартылуы мүмкін, ал ұзарту мерзімі қатарынан ең көбі 5 жылды құрайды «О недрах и недропользовании» кодексінің 191–200-баптары (adilet).
Мерзімді ұзартуға өтініш берген кезде келесі қатаң алғышарттар қойылады:
1. Блоктарды қайтару талабы: егер лицензиядағы блоктар саны 10 немесе одан көп болса, ұзарту кезінде блоктардың кемінде 40%-ынан бас тарту қажет; бұл бастапқы лицензия берілген кездегі барлау блоктарының жалпы санынан өндіру лицензиясына өтінім берілген блоктар санын шегеріп тастағандағы көлем негізінде есептеледі;
2. Уран бойынша шектеулер: егер блокта уран минералдануы немесе уран кен орны болса, ұзарту кезінде құрамында ураны бар блоктар міндетті түрде қайтарылуы тиіс (ілеспе кен орындары немесе уран жөніндегі ұлттық компания жағдайларын қоспағанда);
3. Өтініш беру мерзімі мен талаптар: ұзарту туралы өтініш лицензияның 6-жылы ішінде құзыретті органға берілуі керек, ал құзыретті орган оны 15 жұмыс күні ішінде қарайды;
4. Бас тарту негіздері: егер өтініш берілген күнге дейін жойылмаған жер учаскесін жалдау төлемі бойынша берешек болса немесе ең төменгі барлау шығыстарын орындамау бойынша жойылмаған бұзушылықтар тіркелген болса, ұзарту туралы өтініш заңға сәйкес қанағаттандырылмайды «О недрах и недропользовании» кодексінің 191–200-баптары (adilet).
Дереккөздер тізімі
- 《О недрах и недропользовании》法典 第191–200条(adilet)
政策能查出处,落地找人对接,详情问 tumah.kz
Саясат дереккөзін тексеруге болады, жүзеге асыруға байланыс орнатамыз, толығырақ tumah.kz сайтынан сұраңыз
