Қазақстан 16 қазанда Дүниежүзілік банк тобының металдар мен минералдар жөніндегі жаһандық бастамасына – Metals and Minerals Compact-қа қосылды. Мақсат – 2031 жылға дейін тау-кен металлургия саласына шамамен 20 млрд долларлық отандық және шетелдік инвестиция тартуға көмектесу. Үкіметтің мәліметінше, Қазақстан бұл бастамаға қосылған Орталық Азиядағы алғашқы ел. Инвестор алдымен мына жайтты ескергені жөн: компакт мәтінінде бұл құжат заңды міндетті халықаралық келісім емес екені, мемлекеттік бюджетке, мемлекеттік қарызға, егемен кепілдікке немесе заңнаманы өзгертуге автоматты түрде міндеттеме туғызбайтыны тайға таңба басқандай жазылған. Нақты өлшеуге болатын нәтижелер шеңбері алты ай ішінде дайындалуы тиіс.
Қосылу рәсімі Таиландта, Дүниежүзілік банк тобы мен Халықаралық валюта қорының Жыл сайынғы кездесулері аясында өтті. Қазақстан атынан Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің «Ұлттық геологиялық қызмет» АҚ басқарма төрағасы Ерлан Ғалиев қатысты. Дүниежүзілік банк сол күні сегіз елдің компактісі мен серіктестік жоспарын бірден жариялады: Аргентина, Боливия, Египет, Үндістан, Қазақстан, Малави, Мавритания және Замбия.
Құжатты Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі мен Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Дүниежүзілік банкпен бірлесіп әзірледі. Серіктестік мерзімі – 2026–2030 жылдар. Компакт геология, тау-кен өндірісі, қайта өңдеу және металлургияны қамтиды, мұнай мен газ оған кірмейді.
20 млрд доллар қайдан келеді
Бұл – Дүниежүзілік банктің несие лимиті емес. Банк баспасөз хабарламасында «20 млрд долларға дейін» тарту туралы айтса, Үкімет «шамамен 20 млрд» инвестиция тартуға жәрдемдесу туралы жазады. Екеуінің де мәні бір: қаражат негізінен қазақстандық және шетелдік компаниялардан келуі керек, ал банк қаржыландыру, кеңес беру, жеке капитал тарту және кепілдік беру арқылы қолдайды. Құралдар тізімінде инвестициялық жобаларды қаржыландыру, реформаларға байланған даму саясатын қаржыландыру, IFC арқылы несие немесе үлестік қатысу, кепілдік пен ішінара кредиттік кепілдік бар. Әр жоба жеке келісіледі.
Мәтіндегі нақты көрсеткіштер
Компакт Қазақстанның қолданыстағы бағдарламаларындағы бағдарларды бір жерге жинады:
Геологиялық барлау: 2029 жылға қарай барлауға жұмсалатын қаражат халықаралық деңгейге – шаршы шақырымына 90 долларға жетеді.
Зерттелу деңгейі: 2030 жылға қарай геологиялық-геофизикалық зерттеу аумағы 2025 жылғы деңгейден 271,9 мың шаршы шақырымға, яғни 13,34%-ға артады.
Мыс: 2030 жылға қарай өндіріс жылына 1,2 млн тоннаға жетеді.
Металл кендері: өндірістің жылдық индексі 101–104% деңгейінде сақталады.
Геодеректер: Геология саласын дамытудың 2023–2027 жылдарға арналған тұжырымдамасы бойынша 2027 жылға қарай барлық геологиялық ақпарат цифрландырылып, құпия емес деректер электронды түрде толық ашылады.
Сирек және сирек жер металдары: 2024–2028 жылдарға арналған кешенді жоспар бойынша кемінде 10 кен орны игеріледі, барлауға, ҒЗТКЖ-ға және тәжірибелік өндіріске шамамен 2,4 млрд теңге бөлінеді.
Үш бағыт
Осы жаңалыққа қатысты нормалар
Бірінші бағыт – саясат пен басқару. Үкімет реттеуді бағалап, қажет болса жетілдірмек. Компактіде Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы кодекске және оның заңға тәуелді актілеріне түзетулер енгізілуі мүмкін екені, сондай-ақ саланың салық режимін оңтайландыру қажеттігі бағаланатыны айтылған. Тұжырымдар сақ: өзгеріс тек Үкімет қажет деп тапқан жағдайда болады. Банк ұсына алатын құралдардың бірі – жер қойнауын пайдалану реформасына, ресурстар туралы есептілік стандарттарына және ESG ақпаратын ашуға байланған бюджеттік қолдау.
Екінші бағыт – геология және инфрақұрылым. Бұл ашық геодеректер, жер қойнауын пайдаланудың бірыңғай платформасы, CRIRSCO-мен үйлесімді KAZRC есептілік стандартын енгізу және металл өңдеу хабтарын құрудың тиімділігін зерделеу. Энергетика, су және теміржол бойынша банк инфрақұрылым қызметін көрсететін үшінші тарап операторларына қарыз қаржыландыруы мен кепілдік беруді, инфрақұрылымды ортақ пайдалануды қарастырады.
Үшінші бағыт – жеке капитал. Компакт жеке инвесторлар мен кредиторлар үшін саяси тәуекел және келісімшартты бұзу сияқты коммерциялық емес тәуекелдерден кепілдік беруді, сондай-ақ ерте кезеңдегі барлау тәуекелін азайтып, шағын барлау компанияларын тарту үшін аралас қаржыландыруды, оның ішінде алғашқы шығынды өтеу тетіктерін қолдануды көздейді.
Алдағы қадамдар
Компакт жарияланғаннан кейін алты ай ішінде Үкімет пен банк екі құжат дайындауы тиіс: салада даму серіктестері жүзеге асырып жатқан жобалардың картасы және базалық әрі нысаналы мәндері бар нәтижелер шеңбері. Үйлестіруді Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі мен Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі басқарады, экономика және қаржы министрліктері қатысады. Банкпен кеңес жарты жылда бір рет өтеді.
Өнеркәсіп және құрылыс министрі Ерсайын Нағаспаев Дүниежүзілік банк тобымен ынтымақтастық шикізатты қайта өңдеуді дамыту және қосылған құны жоғары өнім өндірісін кеңейту жөніндегі ұлттық басымдықтарды іске асыруға көмектесетінін айтты.
Қазақстанның тау-кен саласында жұмыс істеп жүрген немесе нарыққа кіруді ойлап жүрген компаниялар, соның ішінде қытайлық компаниялар, үш нәрсені бақылағаны дұрыс. Біріншісі – Жер қойнауы туралы кодекс пен салық режиміне түзетулер шынымен әзірлене ме және қай бағытта. Екіншісі – геодеректердің ашылуы мен KAZRC стандартының енгізілу қарқыны: барлауды қаржыландыру мен қорларды мойындау соған тікелей байланысты. Үшіншісі – Дүниежүзілік банк пен IFC кепілдіктері мен бірлескен қаржыландыруы қай жобаларға және қандай шартпен қолжетімді болатыны. Әзірге компакт тек бағытты белгілейді, нақты ережелер мен жобалар тізімі жарияланған жоқ.
Дереккөздер:
Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің ресми ақпарат көзі (16.10.2026), https://primeminister.kz/ru/news/kazahstan-prisoedinilsya-k-globalnoy-iniciative-vsemirnogo-banka-po-razvitiyu-sektora-metallov-i-mineralov-32003
Дүниежүзілік банктің баспасөз хабарламасы (16.10.2026), https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2026/10/16/metals-minerals-country-compacts-launch
Дүниежүзілік банк, Қазақстанның металдар мен минералдар жөніндегі елдік компактісінің толық мәтіні (2026 жылғы қазан), https://www.worldbank.org/content/dam/theworldbankgroupasset/img/2026/479200_005_Kazakhstan_MM_Country_Compact_Final.pdf
Kazakhstan Today (Үкімет баспасөз қызметіне сілтемемен), https://www.kt.kz/eng/economy/kazakhstan_aims_to_attract_20bn_in_mining_and_metals_1378002382.html
Trend (ҚР Үкіметіне сілтемемен), https://www.trend.az/casia/kazakhstan/4235495.html
(Мұқаба – жасанды интеллект жасаған иллюстрация, фотосурет емес және жаңалық мазмұнына тікелей қатысы жоқ.)
Негізгі деректер
- Қазақстанның мақсаты — 2031 жылға дейін тау-кен өнеркәсібі мен металлургияға шамамен 20 млрд АҚШ доллары көлемінде ішкі және шетелдік инвестиция тарту.
- Қазақстанның «Металдар мен пайдалы қазбалар жөніндегі елдік келісімінің» заңды міндеттеуші күші жоқ, ол бюджеттік қаржы бөлуге, мемлекеттік кепілдіктерге немесе заңнаманы өзгерту міндеттемелеріне автоматты түрде әкелмейді.
- Қазақстанның келісімі бойынша ынтымақтастық мерзімі — 2026–2030 жылдар; ол геологияны, тау-кен өндіруді, кенді байытуды және металлургияны қамтиды, мұнай-газды қамтымайды.
- Қазақстан 2030 жылға қарай мыс өндірісін жылына 1,2 млн тоннаға дейін ұлғайтуды жоспарлап отыр.
- Қазақстан 2027 жылға қарай геологиялық ақпаратты толығымен цифрландыруды, құпия емес деректердің барлығына электрондық сұрау арқылы ашық қолжетімділікті қамтамасыз етуді жоспарлап отыр.
- Қазақстан үкіметі мен Дүниежүзілік банк 6 ай ішінде даму институттары жобаларының тізбесі құжатын және нәтижелер құрылымын қалыптастырады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Шамамен 20 млрд АҚШ доллары Дүниежүзілік банктің несие көлемі ме?
Жоқ. Шамамен 20 млрд АҚШ доллары негізінен ішкі және шетелдік кәсіпорындардан келеді, бұл Дүниежүзілік банктің несие көлемі емес; Дүниежүзілік банк қаржыландыру, консультациялық қызмет, жеке капиталды тарту және кепілдіктер ұсына алады.
Бұл келісімнің заңды міндеттеуші күші бар ма?
Жоқ. Келісімнің заңды міндеттеуші күші жоқ, ол бюджеттік қаржы бөлуге, мемлекеттік кепілдіктерге немесе заңнаманы өзгерту міндеттемелеріне автоматты түрде әкелмейді; нақты жобаларды әрбір жағдайда жеке келісу қажет.
Келісім қандай салаларды қамтиды?
Келісімнің ынтымақтастық мерзімі — 2026–2030 жылдар; ол геологияны, тау-кен өндіруді, кенді байытуды және металлургияны қамтиды, мұнай-газды қамтымайды.
Инвесторлар қандай кейінгі шараларды басты назарда ұстауы керек?
Қазақстан үкіметі мен Дүниежүзілік банк 6 ай ішінде даму институттары жобаларының тізбесі құжатын және бастапқы және мақсатты мәндері бар нәтижелер құрылымын қалыптастырады. Инвесторлар сондай-ақ тау-кен заңнамасы, салық-қаржы жүйесі, геологиялық деректер, қорлар туралы есептілік стандарттары және кепілдік құралдары бойынша ілгерілеуді назарда ұстай алады.
Келісімде қандай негізгі мақсаттар көрсетілген?
Қазақстан 2030 жылға қарай мыс өндірісін жылына 1,2 млн тоннаға дейін ұлғайтуды, ал 2029 жылға қарай геологиялық барлауға салынатын инвестицияны шаршы шақырымға 90 АҚШ доллары деңгейіндегі халықаралық базалық деңгейге дейін арттыруды жоспарлап отыр.