Алдымен үш қорытынды. Біріншіден, «Орта дәліз» – брондауға болатын бір өнім емес, көлік өнімдері тобының жалпы атауы. «Транскаспий халықаралық көлік бағыты» қауымдастығының (ТХКБ, TITR) тарифтер бетінде Баку (Әлят) порты арқылы фидерлік контейнер тасымалы, Баку (Гөвсан) порты арқылы фидерлік тасымал, Каспий арқылы паромдық тасымал және вагондық жөнелтілімдер бөлек кестелерге бөлінген; 2026 жылғы кестелерді қауымдастықтың жұмыс тобы 2025 жылғы 5 желтоқсанда бекіткен. Порт, тиеу тәсілі не учаскедегі тасымалдаушы өзгерсе, өнім де өзгереді, сондықтан тек «Орта дәліз арқылы» деп жазылған сұрау салыстыруға келмейтін ұсыныстар әкеледі.
Екіншіден, жеткізу мерзімі нені өлшейтінін алдымен анықтау керек. TITR-дың Әлят арқылы фидерлік тасымалға арналған 2026 жылғы тарифі Алтынкөл станциясынан (Қорғасқа қарама-қарсы қазақстандық станция) басталады: грузиялық Поти не Батуми порттарына дейін 7 тәулік, Грузиядағы Ахалкалаки мен Түркиядағы Карс арқылы Стамбұлға дейін 10 тәулік, Батуми және Қара теңіз арқылы Румыниядағы Констанцаға дейін 9 тәулік көрсетілген; ескертпеде мерзімдер Каспий мен Қара теңіз порттарындағы ауа райына қарай түзетілуі мүмкін делінген. ÖBB Rail Cargo Group 2025 жылғы мамырдағы буклетінде өзінің Орта дәліз бойынша Қытай – Еуропа сервисі шамамен 30 күн алатынын айтады. Алғашқы сандар – қазақстандық станциядан портқа не станцияға дейінгі учаскенің кестелік мерзімі, соңғысы – бір тасымалдаушы өнімінің толық мерзімі. Екеуі де нақты партияның «есіктен есікке» дейінгі нақты мерзіміне тең емес; оны тасымалдаушыдан жазбаша растау қажет.
Үшіншіден, транзиттің жеңілдеуі кеденнің жоқтығын білдірмейді. Дәліз біртұтас кедендік аумақ емес. Қазақстанда Еуразиялық экономикалық одақтың транзит ережелері қолданылады, Әзербайжанның өз рәсімдері бар, Грузия мен Түркия ортақ транзитті пайдалана алады, ЕО-ға кірер алдында кіру туралы қысқаша декларация керек, ал баратын елде импорттық ресімдеу жүргізіледі. Әр учаскеде кім декларация беретіні және кім қамтамасыз ету ұсынатыны шартта жазылуы тиіс.
Үш типтік нұсқа әртүрлі жағдайға сай келеді. Біріншісі – теміржол, одан кейін Каспий, одан кейін түрік теміржолы: жүк Қазақстанға Алтынкөл не Достық (Алашанькоуға қарама-қарсы) арқылы кіріп, Ақтау не Құрық портынан Каспийден Әзербайжандағы Әлятқа өтеді, әрі қарай Грузиядағы Ахалкалаки арқылы Баку – Тбилиси – Карс теміржолымен Түркияға барады; Түркияға баратын жүкке ыңғайлы. Екіншісі – Поти не Батумиде теңізге ауысып, Қара теңіз арқылы Констанцаға не басқа порттарға бару; Румыния мен Оңтүстік-Шығыс Еуропаға қолайлы, бірақ тағы бір теңіз буыны қосылады. Үшіншісі – жүк көліктері Құрықтан ро-ро паромымен Каспийден өтіп, Әзербайжан мен Грузия арқылы Түркияға не Еуропаға барады; «есіктен есікке» икемді, бірақ көлік рұқсаттары, жүргізушілер, транзиттік қамтамасыз ету және қауіпті жүкті қабылдау әр учаскеде расталуы керек.
Автокөлік нұсқасының тәжірибесі бар. Халықаралық автомобиль көлігі одағы (IRU) 2025 жылғы 4 шілдеде қытайлық операторлар ХЖТ (TIR) жүйесі аясында тұрақты коммерциялық транскаспий тасымалына көшкенін, ал Қытайдан Түркияға литий-ион аккумуляторларының алғашқы партиясы шамамен 7000 км жолды үш аптада жүріп өткенін жазды. Бұл бір реттік жағдай, оны барлық аккумулятор жүктеріне және көлік түрлеріне таратуға болмайды.
Портты тек жобалық қуатқа қарап таңдамаған жөн. Қазақстан Премьер-Министрінің ресми ресурсы 2025 жылғы 1 шілдеде Ақтау портындағы контейнерлік хабтың алғашқы іске қосу кешені сол жылғы 9 маусымда іске қосылғанын, жоба толық 2026 жылғы желтоқсанда аяқталатынын, ал контейнер өткізу қабілеті 70-тен 240 мың TEU-ға дейін артатынын хабарлады; салалық Railway Supply басылымы да 240 мың TEU жобалық қуатын жазды. Бұл – жобаның мақсатты көрсеткіші, қазіргі қуат емес. Құрық портының сайтында теміржол паромдарына арналған айлақтар мен жүк көліктеріне арналған ро-ро айлағы көрсетілген, кемелер қозғалысы мен тиеу кезегі жарияланады; порт хабарламасында 2026 жылғы шарттар Қазақстан резиденттерімен электрондық порталда жасалатыны, ал шетелдік компаниялармен бұрынғыдай пошта арқылы өтінім беріп, қағаз нұсқалармен алмасу арқылы жасалатыны айтылған. Әзербайжанның 2025 жылғы қыркүйектегі ресми көлік байланысы буклетінде Баку порты (Әлят) 13 айлаққа, 15 млн тонна және 100 мың TEU қазіргі қуатқа ие екені, кеңейту 25 млн тонна және 500 мың TEU-ға жоспарланғаны жазылған. Грузияда APM Terminals операторы Поти порты елдің контейнер ағынының шамамен 80%-ын өңдейтінін айтады; Батумидегі терминал қуаты туралы дерек ICTSI операторының 2019 жылғы кеңейту хабарламасынан алынған, сондықтан қазір қолжетімді қуатты бөлек тексеру керек.
Каспий учаскесі жиі бағаланбай қалады. Әзербайжан Каспий теңіз кеме қатынасы (ASCO) кемелер қозғалысы бетінде қолайлы ауа райында және айлақтар бос болғанда кемелер шамамен 1–2 күн аралықпен рейске шығатыны көрсетілген; 8 қазанда бетте Құрықтан Әлятқа бара жатқан кеменің күтілетін өту уақыты шамамен 20 сағат болып көрсетілді. Жолдағы уақыт – Каспий учаскесінің бір бөлігі ғана; күту, тиеу және порт рәсімдері көбіне көп уақыт алады, оларды сұрауда бөлек көрсету керек.
Осы жаңалыққа қатысты нормалар
Шығын құрылымы бір қорытынды саннан маңыздырақ. TITR кестесінің ескертпелерінде көп шарт бар: контейнерлер толық вагон жиынтығымен, бір платформаға кемінде екі 20 футтық не бір 40 футтық контейнермен жөнелтілуі керек; Қытайдан Қазақстан арқылы транзит кемінде 57 шартты вагоннан тұратын пойызды не кемінде бес 20 футтық эквиваленттен тұратын топты талап етеді; Түркия бойынша мөлшерлемелерге шекарадағы қайта тиеу, кедендік рәсімдер, кедендік қамтамасыз ету және контейнерді бақылау (KTF) кірмейді; Констанцаға дейінгі Қара теңіз учаскесі өтінім келісілгенде расталады; IMDG бойынша қауіпті жүктердің мөлшерлемесі теңіз тасымалдаушыларымен әр жағдайда келісіледі. Кестедегі ASCO-ның Каспий мөлшерлемелері тек 2026 жылғы 31 наурызға дейін жарамды деп көрсетілген, сондықтан жылдық кесте шығын құрылымын түсінуге пайдалы, бірақ қазандағы жөнелту бағасы ретінде емес. Жүк көліктері бойынша Түркияның UND тасымалдаушылар қауымдастығы 2 маусымда және әзербайжандық Vesti.az басылымы 3 маусымда ASCO 11 маусымнан бастап Каспийдегі ро-ро тарифтерін көліктің есептік метрі бойынша қайта қарағанын, ал ауыр көліктерге арналған коэффициенттер сақталғанын хабарлады. Нақты сомаларды тасымалдаушылардан жазбаша сұраңыз; мақалада баға ұсынысы жоқ.
Кеденді үш міндетке бөлген дұрыс: транзит, ЕО-ға кіру декларациясы және түпкілікті импорт. ЕАЭО Кеден кодексінің 142-бабында шарттар орындалса, тауарлар транзит рәсімімен жөнелту кеден органынан баратын кеден органына дейін кедендік баждар мен салықтар төленбей тасымалданатыны көзделген; 143-бап шарттар қатарында 146-бапқа сәйкес қамтамасыз етуді, тауарларды сәйкестендіруді және пломба салуға жарамды көлік құралдарын атайды. Ортақ транзит бойынша Еуропалық комиссия тізімінде Түркия рәсімді 2012 жылғы 1 желтоқсаннан, Грузия 2025 жылғы 1 ақпаннан қолданатыны көрсетілген; Әзербайжан тізімде жоқ. Грузияның Кіріс қызметі Жаңа компьютерлендірілген транзит жүйесі (NCTS) бір электрондық транзит декларациясын және бір қамтамасыз етуді беруге мүмкіндік беретінін түсіндіреді. ХЖТ (TIR) бойынша IRU жүйе интермодальды екенін, бірақ жолдың кем дегенде бір бөлігі автожолмен өтуі шарт екенін түсіндіреді, сондықтан таза теміржол мен теңіз тасымалы оған жай ғана сүйене алмайды. Еуропалық комиссия 1 маусымда сол күннен бастап ЕО-ға кез келген көлік түрімен кіретін барлық жүктің жарамды кіру туралы қысқаша декларациясы (ENS) болуы тиіс екенін жариялады: ол тікелей ICS2-ге не таңдау жасаған елдерде NCTS Phase 6 арқылы біріктірілген транзит декларациясымен беріледі. Мұның бірі де баратын елдегі импорт декларациясы мен төлемдерді алмастырмайды. Әр партияны тауар мен мәміле шарттарын ескеріп кеден өкілі жазбаша растауы керек; мақала кедендік кеңес болып табылмайды.
Қауіпті жүктерге әр учаскеде қабылдау растауы қажет. Халықаралық теңіз ұйымы (IMO) IMDG кодексінің 42-24 түзетуі бар 2024 жылғы басылымы 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап міндетті екенін хабарлайды; теміржол мен автожол учаскелерінің өз ережелері бар. Литий аккумуляторлары сияқты жүктер үшін алдымен жіктеуді, қаптаманы, таңбалауды және құжаттарды растап, содан кейін теміржолдың, порттың, кеме желісінің және автотасымалдаушының келісімін бөлек алу керек; бір учаске расталмаса, бүкіл бағытты орындалатын деп санауға болмайды.
Баға сұрауын былай дайындауға болады: барлық нұсқа үшін бірдей жөнелту және жеткізу мекенжайларын, СЭҚ ТН кодын, салмақты, контейнер түрін және жөнелту терезесін қолдану; әр учаске бойынша тасымалдаушыны, портты, тиеу тәсілін және қайта тиеу пунктін көрсету; әр шығын бабына «кіреді» не «кірмейді» деп белгі қойып, белгісізді нөлмен толтырмау; әр учаскедегі декларантты, қамтамасыз ету беретін тұлғаны, ЕО-дағы ENS үшін жауаптыны және түпкілікті импорттаушыны атау; жеткізу мерзімінің басталу және аяқталу оқиғасын анықтап, сол өнімнің соңғы айлардағы нақты жеткізу деректерін сұрау. Түркия үшін алдымен Карс арқылы теміржол нұсқасын салыстыру, Оңтүстік-Шығыс Еуропа үшін Констанца арқылы Қара теңіз нұсқасын қоса сұрау керек. Ұзақ мерзімді ауысу туралы шешімге дейін бір-екі сынақ жөнелтілім жасаған жөн.
Ұзақ перспективада Дүниежүзілік банк 28 қыркүйектегі баяндамасында қажетті инвестициялар болса, транскаспий дәлізіндегі сауда көлемі 2040 жылға қарай үш еседен астам өсіп, жолдағы уақыт екі есе қысқаруы мүмкін екенін, ал тиімділік реформалары қатар жүрсе, көлем төрт есе өсіп, уақыт үштен екіге қысқаруы мүмкін екенін айтты. Банктің бағалауынша, 2040 жылға дейін инфрақұрылымға 25 млрд доллардан астам инвестиция қажет. Бұл – модельдік сценарийлер, қазіргі кесте емес; бүгінгі жөнелтілімдер әлі де әр учаскені тексеруді талап етеді.
Дереккөздер:
ТХКБ (TITR) қауымдастығы, https://middlecorridor.com/en/for-clients/tariffs
ТХКБ (TITR), Әлят арқылы 2026 тарифі, https://middlecorridor.com/images/tariffs/2026/3-en.pdf
ÖBB Rail Cargo Group, https://www.railcargo.com/en/dms/promotions/rcg-promotion-im-middle-corridor-en.pdf
IRU, https://www.iru.org/news-resources/newsroom/direct-express-enhanced-china-europe-connectivity
IRU, TIR бойынша сұрақ-жауап, https://www.iru.org/system/files/Questions%20and%20answers%20following%20the%20IRU%20webinar%20on%20TIR%20for%20Brexit%20on%201%20February%202021.pdf
ҚР Премьер-Министрінің ресми ресурсы, https://primeminister.kz/ru/news/pyat-transgranichnykh-khabov-kazakhstana-itogi-i-plany-30219
Railway Supply, https://www.railway.supply/container-terminal-launched-in-aktau-port-to-support-titr/
Құрық порты, https://portkuryk.kz/en
Әзербайжанның көлік байланысы буклеті (transit.gov.az), https://transit.gov.az/storage/Transport-Connectivity-Brochure-15092025.pdf
APM Terminals Poti, https://akamai.apmterminals.com/en/poti
ICTSI, https://www.ictsi.com/press-releases/ictsi-batumi-terminal-builds-capacity-facilitate-bigger-cargo-flow
ASCO, https://cabinet.asco.az/passenger-ticket
UND, https://www.und.org.tr/medya-detay/duyurular/hazar-gecislerinde-azerbaycan-ro-ro-tarifeleri-guncelleniyor
Vesti.az, https://vesti.az/ekonomika/azerbaidzan-vvodit-novye-tarify-na-paromnye-perevozki-po-kaspiyu-597747
Еуразиялық экономикалық комиссия, https://eec.eaeunion.org/upload/medialibrary/9dd/Customs-Code-of-the-EAEU.pdf
Еуропалық комиссия (ортақ транзит), https://taxation-customs.ec.europa.eu/customs/customs-procedures-import-and-export/customs-transit_en
Грузияның Кіріс қызметі, https://www.rs.ge/NCTS-en
Еуропалық комиссия (ICS2), https://taxation-customs.ec.europa.eu/customs/customs-security/import-control-system-2_en
IMO, https://www.imo.org/en/publications/pages/imdg%20code.aspx
Дүниежүзілік банк, https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2026/09/28/trans-caspian-transport-corridor-investments-spur-growth-and-create-millions-jobs
Негізгі деректер
- Транскаспий халықаралық көлік маршруты қауымдастығы (TITR) Алат порты арқылы фидерлік кеме, Говсан порты арқылы фидерлік кеме, Каспий паромы және толық вагон тасымалын әртүрлі тарифтік кестелерге бөледі.
- ÖBB Rail Cargo Group 2025 жылғы мамырдағы өнім каталогында өзінің Қытайдан Еуропаға Орта дәліз қызметінің мерзімі шамамен 30 күн екенін мәлімдеді.
- IRU Қытай операторларының TIR жүйесі бойынша Каспий арқылы тұрақты коммерциялық тасымалдау жүргізіп жатқанын, оның ішінде Қытайдан Түркияға литий батареяларын тасымалдаудың жалпы ұзындығы шамамен 7000 км, уақыты шамамен үш апта екенін хабарлады.
- Қазақстан Премьер-министрлігі 2025 жылғы 1 шілдеде хабарлағандай, Ақтау портының контейнерлік хабының бірінші кезеңі сол жылдың 9 маусымында іске қосылды, бүкіл жоба 2026 жылдың желтоқсанында аяқталуы жоспарланған.
- Әзірбайжанның ресми 2025 жылғы қыркүйекте жарияланған көлік өзара байланысы жөніндегі ақпараттық брошюрасында Баку портының (Алат) 13 айлақ орны бар, қазіргі қуаты 15 миллион тонна, 100 мың TEU (контейнер) деп көрсетілген.
- Еуропалық комиссия 1 маусымда хабарлағандай, сол күннен бастап Еуроодаққа кез келген көлік түрімен әкелінетін жүктердің жарамды кіру қорытынды декларациясы (ENS) болуы тиіс.
Жиі қойылатын сұрақтар
Орта дәліз тұрақты бағыт па?
Жоқ. Транскаспий халықаралық көлік дәлізі – теміржол, Каспий паромы немесе фидерлік кеме, Қара теңіз кеме қатынасы және автомобиль жолдарынан құралған көп сатылы комбинация. Әртүрлі порт аумақтары, тиеу әдістері мен тасымалдау кезеңдері әртүрлі көлік өнімдеріне сәйкес келеді.
TITR тарифтік кестесінде көрсетілген мерзімдерді толық маршрут мерзімі ретінде қабылдауға бола ма?
TITR 2026 жылғы Алат порты арқылы фидерлік кеме тарифтік кестесінде бастапқы нүкте ретінде Атынкөл станциясы көрсетілген, Поти немесе Батумиге дейін 7 күн, Стамбулға дейін 10 күн, Констанцаға дейін 9 күн деп белгіленген. Кестеде күндердің Каспий және Қара теңіз порттарының ауа райына байланысты өзгеретіні атап өтілген. Бұл – кестедегі кезеңдік күндер, Қытайдағы қоймадан клиенттің қолына дейінгі нақты бір жүктің жеткізу уақытына тең емес.
Орта дәліз бойында бірыңғай кедендік аумақ бар ма?
Жоқ. Қазақстан бөлігінде Еуразиялық экономикалық одақтың транзиттік режимі қолданылады, Әзірбайжанда өзінің рәсімдері бар, Грузия мен Түркия ортақ транзитті пайдалана алады, Еуроодаққа кірер алдында кіру қорытынды декларациясын жасау қажет, ал мақсатты елге келгенде импорттық рәсімдеу жүргізіледі.
Қауіпті жүктерді Орта дәліз арқылы тасымалдауда неге назар аудару керек?
Халықаралық теңіз ұйымының түсіндірмесі бойынша, IMDG ережелерінің 2024 жылғы нұсқасы 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап міндетті түрде қолданылады, теміржол және автомобиль бөліктерінің әрқайсысында өз ережелері бар. Литий батареялары сияқты жүктер үшін алдымен жіктелуін, қаптамасын, таңбалануын және декларациялық құжаттарын анықтау, содан кейін теміржол, порт, кеме компаниясы және автомобиль тасымалдаушысының әрқайсысынан жеке-жеке рұқсат алу қажет.
Баға сұрау кезінде қандай мәліметтерді нақты жазу керек?
Әрбір нұсқа үшін бірдей бастапқы және межелі мекенжайлар, HS коды, салмағы, контейнер түрі және жөнелту терезесін пайдалану ұсынылады; әр кезеңнің тасымалдаушысын, порт аумағын, тиеу әдісін және қайта тиеу пунктін көрсету, шығындардың әрқайсысының құрамына кіретінін немесе кірмейтінін белгілеу қажет. Сондай-ақ әр кезеңнің декларантын, кепіл берушісін, ЕО ENS жауапты тұлғасын және түпкілікті импорттаушысын нақты жазу, мерзімді бастапқы және аяқталу оқиғаларымен көрсету және сол өнімнің соңғы бірнеше айдағы нақты жеткізілу жазбаларын сұрату қажет.