Транскаспий халықаралық көлік бағытының (ТХКБ, Орта дәліз) басты әлсіз жері қазір рельс пен айлақ емес, шекарадағы рәсімдер, құжаттар және операторлар арасындағы байланыс. Дүниежүзілік банк осындай қорытындыға келді. Банктің 28 қыркүйекте жарияланған «Интеграция: Транскаспий көлік дәлізі бойындағы әлемдік деңгейдегі сауда логистикасы» баяндамасы 15 қазанда Астанада өткен New Silk Way халықаралық бизнес-форумында таныстырылды. Банк есебінше, Шунциннен Будапештке Орта дәлізбен жүретін контейнер «есіктен есікке дейін» 47–50 күнде жетеді, теңізбен шамамен 45 күн кетеді. Инфрақұрылымға салынатын инвестиция сауданы жеңілдету реформаларымен қатар жүрсе, 2040 жылға қарай ең жылдам нұсқа 18–19 күнге дейін қысқаруы мүмкін.
Форум Қазақстанның Көлік апталығы аясында өтті. Орта дәлізге арналған панельдік сессияға Дүниежүзілік банктің Қазақстан мен Түрікменстан бойынша директоры Андрей Михнев және ҚР Көлік министрлігінің Теміржол және су көлігі комитетінің төрағасы Нұржан Келбұғанов қатысты.
Баяндама тоғыз елді қамтиды: Әзербайжан, Армения, Грузия, Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түркия, Түрікменстан және Өзбекстан. Бұл елдерде 200 миллионға жуық адам тұрады. Армения әзірге бағыт өтетін елдердің қатарында жоқ, бірақ 2030 жылдары тікелей байланыс орнайды деп күтіледі. Талдау 2023–2040 жылдарды қамтитындықтан, ол да есепке алынған.
Қанша қаражат керек
2040 жылға дейін дәліз елдері физикалық инфрақұрылымға кемінде 25 млрд доллар салуы тиіс. Негізгі бағыттар – темір жол, теңіз порттары және кіреберіс автожолдар. Банк тағы шамамен 30 млрд долларды «қосалқы» инвестиция деп бағалайды: дәлізді өңір экономикасымен жалғайтын темір жол және автожол тармақтары, логистикалық орталықтар мен ішкі терминалдар, жылжымалы құрам, жүк тиеу техникасы, цифрлық жүйелер. Банктің пікірінше, бұл қаражаттың едәуір бөлігін жеке сектордан тартуға болады.
Банк моделі бойынша 2040 жылға қарай нәтиже мынадай болады: бағыттағы тасымал көлемі үш еседен астам өседі, жолда жүру уақыты екі есе қысқарады, дәліз елдерінің жиынтық ЖІӨ-сі 3,3%-ға, яғни қазіргі бағамен шамамен 58 млрд долларға артады, жұмыспен қамту 2,9%-ға өсіп, шамамен 2 миллион жұмыс орны қосылады. Инвестицияға қоса сауда мен көлік тиімділігін арттыратын реформалар жүргізілсе, тасымал көлемі төрт есеге өсіп, жеткізу мерзімі 2023 жылмен салыстырғанда үштен екіге қысқаруы мүмкін. Абсолюттік мәнде ең көп пайданы Түркия мен Қазақстан көреді, ал салыстырмалы түрде теңізге шыға алмайтын шағын экономикалар – Қырғызстан мен Армения ұтады.
Жүк бойынша да есеп бар: дәліздегі жалпы тасымал 2023 жылғы 8,8 млн тоннадан 2040 жылға қарай шамамен 32 млн тоннаға жетуі мүмкін, мұнайдан басқа жүктер шамамен 4,5 есе өсіп, 16 млн тоннаға жуықтайды.
Құрылыс жүріп жатыр, рәсімдер артта қалып отыр
Банк инфрақұрылымдағы ең маңызды 16 тар жерді анықтады. Олардың 75%-ы бойынша жобалар қазірдің өзінде іске асырылып жатыр, қалғаны мемлекеттік жоспарларға енгізілген. Сондықтан баяндаманың тұжырымы: алдағы жылдардағы негізгі міндет жол мен айлақтың тапшылығы емес, операциялық жұмыс.
Мұны құжаттардан анық көруге болады. Қытайдан Еуропаға Орта дәлізбен жүретін контейнер жол бойы бірнеше рет кедендік транзит рәсімінен өтеді, бірнеше теміржол жүкқұжаты мен теңіз коносаментін ауыстырады. Барлығы он шақты құжат жиналады, олардың көбі бір-бірін қайталайды. Банк оларды Transport, Transit and Trade (T3) деп аталатын бірыңғай цифрлық құжатқа немесе бірыңғай деректер жазбасына біріктіруді ұсынады.
Осы жаңалыққа қатысты нормалар
Баяндамада төрт басымдық бар: тасымал, транзит және сауда деректері бір нүктеден енетін бірыңғай цифрлық дәліз жүйесі; контейнерлік теміржол және Каспий арқылы теңіз тасымалын нарықтық негізде біріктіретін бірлескен оператор; дәліздің жұмысын бақылап, тар жерлерді бірлесіп шешу үшін елдер арасындағы үйлестіруді күшейту; мемлекеттік теміржол, порт және кеме компанияларының корпоративтік басқаруын, қаржылық орнықтылығын және реттеуін жетілдіріп, оларды коммерциялық негізге көшіру. Шекарааралық өзара іс-қимыл үшін банк TARS тетігін ұсынады: дәліз жұмысының ортақ көрсеткіштері, мемлекет пен бизнестің кеңесші комитеті және үкіметаралық шешім қабылдау алаңы.
Қазақстандық бөлік
Көлік министрлігінің хабарлауынша, Нұржан Келбұғанов форумда соңғы бес жылда бағыттағы жүк ағыны бес еседен астам өскенін айтты. 2026 жылдың қаңтар–тамызында ТХКБ бойынша контейнерлік транзит шамамен 44,2 мың ДФЭ болып, өткен жылмен салыстырғанда 58%-ға өсті. Оның ішінде Қытайдан 419 контейнерлік пойыз жөнелтілді, пойыздар саны 84%-ға көбейді.
Қазақстан жаңа темір жолдар салып, барларын жаңғыртып жатыр, Ақтау және Құрық порттарының терминалдық қуатын кеңейтуде. Ақтаудағы контейнерлік хаб пайдалануға берілді, түбін тереңдету жұмыстары жүріп жатыр. Сессияда электрондық құжат айналымы мен елдердің теміржол ақпараттық жүйелерін біріктіру мәселесі де талқыланды.
Қытайлық жүк жөнелтушілер үшін не білдіреді
Банктің өз есебі бойынша Қытай мен Еуропа арасындағы контейнерлерді жеткізу уақыты жағынан Орта дәліз әзірге теңізден баяу. Оның тартымдылығы құжаттарды біріктіру, Каспий бөлігін кесте бойынша жүргізу және елдер арасында деректер алмасу ісіне байланысты. Бұл бір елдің жол салуымен шешілмейді, бірнеше мемлекеттің келісілген әрекетін қажет етеді.
Редакцияның пайымынша, мына мәселелерді бақылап отырған жөн: T3 пен бірыңғай цифрлық жүйенің пилотын кім және қашан бастайды, бірлескен теміржол-теңіз операторы құрыла ма, Ақтау мен Құрықтың жаңа қуаты іс жүзінде қанша тұрақты рейсті қамтамасыз етеді. Қазақстанда қойма, терминал және мультимодальдық тасымал жобаларын жүргізетін компаниялар үшін 30 млрд долларлық «қосалқы» инвестициялар тізімі мемлекеттер жеке капиталға қай буындарды ашуға дайын екенін көрсетеді.
(Мұқабадағы сурет – ЖИ жасаған иллюстрация, фотосурет емес және жаңалықтың мазмұнын тікелей бейнелемейді.)
Дереккөздер:
Дүниежүзілік банк, баспасөз хабарламасы, https://www.vsemirnyjbank.org/ru/news/press-release/2026/09/28/trans-caspian-transport-corridor-investments-spur-growth-and-create-millions-jobs
Дүниежүзілік банк, баспасөз хабарламасы (ағылш.), https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2026/09/28/trans-caspian-transport-corridor-investments-spur-growth-and-create-millions-jobs
Дүниежүзілік банк, баяндама беті, https://www.worldbank.org/en/region/eca/publication/world-class-trade-logistics-along-trans-caspian-transport-corridor
The Astana Times, https://astanatimes.com/2026/10/middle-corridor-could-add-58-billion-to-regional-gdp-by-2040-world-bank-says/
ҚР Көлік министрлігі (memleket.kz), https://memleket.kz/ru/news/120690-na-forume-new-silk-way-rassmotreli-perspektivy-razvitiia-srednego-koridora
Trend, https://www.trend.az/casia/kazakhstan/4235223.html
Trend, https://www.trend.az/world/4228992.html
Trend, https://www.trend.az/world/4228928.html
Report.az, https://report.az/en/infrastructure/freight-traffic-along-titr-may-rise-to-32m-tons-by-2040
Report.az, https://report.az/en/infrastructure/wb-estimates-benefits-of-middle-corridor-for-azerbaijan-at-1-3b-in-gdp-growth
News Central Asia, https://www.newscentralasia.net/2026/09/29/world-bank-trans-caspian-corridor-investments-could-triple-trade-volumes-by-2040/
IRU, https://www.iru.org/ru/novosti-i-spravochnye-materialy/novosti/srednemu-koridoru-nuzhna-ne-tolko-infrastruktura-zayavlyaet-vsemirnyy-bank
CE Report, https://www.cereport.eu/news/business/93659
Kapital.kz, https://kapital.kz/economic/154070/obuem-kontejnernyh-perevozok-po-tmtm-vyros-na-58percent-za-god.html
Rail-news.kz, https://rail-news.kz/index.php/ru/news/24850-globalnyi-tranzit-kliucevye-itogi-zasedaniia-tmtm-v-bolgarii.html